نویسندگان گرامی، با توجه به انتقال به سامانۀ جدید نشریات، لازم است برای ورود به سامانه نسبت به دریافت رمز عبور اقدام نمایید. لطفاً با مراجعه به منوی ورود به سامانه و انتخاب گزینۀ «فراموشی رمز عبور» (Forgot Password)، اقدام به تنظیم مجدد رمز خود کنید.

بازنمایی گفتمانی سوژۀ معتاد در سینمای ایرانِ پساانقلاب

نویسندگان

1 عضو هیئت‌علمی پژوهشی، گروه آسیب‌شناسی اجتماعی، جهاد دانشگاهی، واحد البرز، کرج، ایران

2 استادیار جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

چکیده
بازنمایی گفتمانی مسئلۀ اعتیاد و سوژه‌های معتاد در سینمای ایران و نسبت آن‌ها با مناسبات اجتماعی زمانۀ خود طی دهه‌های پس از انقلاب اسلامی، دستخوش تغییرات عمده‌ای شده است. این مقاله با استفاده از روش تحلیل گفتمانی فوکو، به بررسی چگونگی بازنمایی سوژۀ اعتیاد و معتادان و تحولات آن در فیلم‌های سینمایی سال‌های پساانقلاب می‌پردازد. در راستای این هدف، پنج فیلم شاخص (تیغ و ابریشم، باد و شقایق، بوتیک، سنتوری، ابد و یک روز) که هر یک معرّف دوره‌ای از تحولات تاریخی-سیاسی چهار دهۀ اخیر در بازنمایی اعتیاد و سوژۀ برآمده از آن بوده‌اند، به روش نمونه‌گیری هدفمند برای تحلیل گفتمانی برگزیده شده‌اند. یافته‌ها نشان داد در سال‌های اولیه انقلاب، بازنمایی اعتیاد در فیلم‌های سینمایی عمدتاً در قالب یک دستور کار سیاسی-انقلابی و با حمایت نهادهای حاکمیتی برای مدیریت و کاهش اعتیاد انجام می‌شُد. اما در دهه‌های بعد، این بازنمایی‌ها از کنترل رسمی خارج شد و به تکثیر گفتمان‌هایی انجامید که گاه با اهداف اولیه در تضاد بودند. درمجموع، اگرچه سینمای ایران تلاش داشته است تا همگام با تحولات قدرت و کردارهای گفتمانی همبستۀ آن در هر دوره، درکی نوین از مسئلۀ اعتیاد و سوژۀ معتاد ارائه دهد؛ درعین‌حال، در پی این نیز بوده که از طریق بازنمایی‌های خود به بازاندیشی دربارۀ معضل اعتیاد بپردازد و شیوۀ جدیدی از اندیشیدن به مضمون پیش‌گفته را به لطف تصویر بنا نهد. این بازنمایی‌ها تأثیری معنادار بر ادراک اجتماعی، سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و برداشت عمومی از سوژه‌های معتاد داشته است. این مقاله بر اهمیت تحلیل تاریخی گفتمان‌های سینمایی برای درک بهتر نسبت اعتیاد با مناسبات قدرت، فرهنگ و سیاست تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Discursive Representation of the Addict Subject in Post-Islamic Revolution Cinema

نویسندگان English

Mahdi Soltani-gordfaramarzi 1
Homayoun moradkhani 2
Ali asghar Smaelzadeh 1
1 Faculty Member at Academic Centre for Education, Culture and Research (ACECR), Alborz branch, Karaj, Iran
2 Assistant Professor of Sociology, Department of Sociology, Faculty of Social Sciences, Razi University, Kermanshah, Iran.
چکیده English

The discursive representation of the issue of addiction and addicted subjects in Iranian cinema and their relationship with the social relations of their time has undergone major changes in the decades after the Islamic Revolution. Using Foucault's discourse analysis method, this article investigates how the subject of addiction and drug addicts is represented and its changes in the movies of the post-revolutionary years. In line with this goal, five prominent films (Tighe and Abrisham, Bad and Shaghaieq, Boutique, Cantauri, Abed and Yak Roz), each of which represented a period of historical-political changes of the last four decades in the representation of addiction and the subject arising from it, to the purposeful sampling method has been chosen for discourse analysis. The findings showed that in the early years of the revolution, the representation of addiction in movies was mainly done in the form of a political-revolutionary agenda and with the support of governmental institutions to manage and reduce addiction. But in the following decades, these representations got out of official control and led to the proliferation of discourses that sometimes contradicted the original goals. In general, although Iranian cinema has tried to provide a new understanding of the issue of addiction and the subject of the addict in line with the evolution of power and its related discourse actions in each period; At the same time, he has also sought to rethink the problem of addiction through his representations and establish a new way of thinking about the aforementioned theme thanks to the image. These representations have had a significant impact on social perception, cultural policies, and public perception of drug addicts. This article emphasizes the importance of historical analysis of Cinematic discourses to better understand the relationship of addiction with power relations, culture, and politics.

کلیدواژه‌ها English

Iranian Cinema
Addict subject
Discourse analysis
Discourse representation
Cultural policy
استوری، جان (1386). مطالعات فرهنگی درباره فرهنگ عامه (حسین پاینده، مترجم). تهران: آگه.
بنت، اندی (1386). فرهنگ و زندگی روزمره (لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان، مترجمان). تهران: اختران.
بودریار، ژان (1389). جامعه مصرفی (پیروز ایزدی، مترجم). تهران: ثالث.
پورنوروز، منیژه (1382). تحلیل محتوای تصویر ارائه‌شده از اعتیاد و معتاد در مجموعه تلویزیونی مسافر. تهران: اداره کل مطالعات رسانه و ارتباطات، مرکز تحقیقات مطالعات و سنجش برنامه‌های صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
دلوز، ژیل (1386). فوکو (نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، مترجمان). تهران: نی.
راودراد، اعظم (1382)، نظریه‌های جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. تهران: دانشگاه تهران.
دووینیو، ژان (1379). جامعه‌شناسی هنر (مهدی سحابی،مترجم). تهران: مرکز.
سلطانی‌گردفرامرزی، مهدی (1391). بررسی چگونگی بازنمایی مسئله اعتیاد و معتادان در فیلم‌های سینمایی پس از انقلاب اسلامی. تهران: مرکز آموزش و پژوهش ستاد مبارزه با مواد مخدر.
سلطانی‌گردفرامرزی، مهدی و اسماعیل‌زاده، علی‌اصغر (1393). شیوه‌های بازنمایی اعتیاد در سینمای ایران. فصلنامۀ اعتیادپژوهی، (۲۹)، 35-21.
سولیوان، تام (1385). مفاهیم کلیدی ارتباطات (میرحسن رئیس‌زاده، مترجم). تهران: فصل نو.
ضیمران، محمد (1382). درآمدی بر نشانه‌شناسی هنر. تهران: قصه.
فیسک، جان (1386). درآمدی بر مطالعات ارتباطی (مهدی غبرایی، مترجم) تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها.
فوکو، میشل (1389). تئاتر فلسفه (نیکو سرخوش و افشین جهاندیده،مترجمان). تهران: نی.
فوکو، میشل (1384). اراده به دانستن (نیکو سرخوش و افشین جهاندیده،مترجمان). تهران: نی.
فوکو، میشل (1392). دیرینه‌شناسی دانش (نیکو سرخوش و افشین جهاندیده،مترجمان). تهران: نی.
مشایخی، عادل (1395). تبارشناسی خاکستری است. تهران: ناهید.
میرساردو، طاهره (1385). بررسی چگونگی بازنمایی گروه‌های اجتماعی (معتادان و معلولان) در سریال‌های سال 1385. تهران: اداره کل مطالعات رسانه و ارتباطات، مرکز تحقیقات مطالعات و سنجش برنامه‌های صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
میلز، سارا (1382). گفتمان (فتاح محمدی، مترجم). تهران: هزاره سوم.
مهدی‌زاده، سید مهدی (1387). رسانه‌ها و بازنمایی، تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها.
میلنر، آندرو و براویت، جف (1385). درآمدی بر نظریه فرهنگی معاصر (جمال محمدی، مترجم). تهران: ققنوس.
ولف، جانت (1367). تولید اجتماعی هنر. تهران: مرکز.
هیوارد، سوزان (1381). مفاهیم کلیدی در مطالعات سینمایی (گروه مترجمان). تهران: فارابی.
یورگنسن، ماریان. و فیلیپس، لوییز (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان (هادی جلیلی، مترجم). تهران: نی.
Benjamin, Walter. (1973). The work of art in the age of mechanical reproduction, In Illuminations, London: Fontana.
Baker, Paul (2011). Key Terms in Discourse Analysis, Continuum International Publisher.
Danesi, Marcel (2004). Messages, Signs and Meanings, Toronto: University of Toronto Press.
Fiske, John & Hartley, John (2003). Reading Television, Oxford, Routledge.
Gee, James Paul (2005). An Introduction to Discourse Analysis: Theory and Method, London: Routledge.
Halliday, Michael Alexander Kirkwood (1989). Language, Context and Text: Aspect of Language in a social Semiotics Perspective, Oxford: Oxfoed University Press.
Rafter, Nichole (2007). Crime, film and criminology: Recent sex-crime movies, Theoretical Criminology, 11(3), 403–420.
Rafter, Nicole (2006). Shots in the Mirror: Crime Films and Society (2nd ed.). New York: Oxford University Press.
Hersey, Curt (2005). scripting treatment: representations of recovery from addiction in Hollywood films, Contemporary drug problems, 32(3), by Federal Legal Publications, Inc
Rantala, Varpu (2013). Techniques of the invisible: cinematic images of being addicted. Noroic studies on alcohol and drugs, 30(1-2), 105-122.
Room, R. (2015). Portraying the alcoholic: Images of intoxication and addiction in American alcoholism movies, 1931-1962. Substance Use & Misuse, 50(4), 503-507.

  • تاریخ دریافت 07 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 30 دی 1403
  • تاریخ اولین انتشار 30 دی 1403