زندگی در حاشیه: ویژگی‌های محلات حاشیه‌نشین کلان‌شهر اهواز

نویسندگان

1 دانشیار، گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 دانشجوی دورۀ دکتری سیاست‌گذاری فرهنگی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

چکیده
«زیست در حاشیه»، برساختۀ شرایط و اقتضائات و فرجام پیامدهای عوامل ساختاری بر افراد جامانده از مدار توجه است. یکی از مسائل مهم دربارهٔ محلات پیرامونی شهرها، شناسایی ویژگی‌های گوناگون این محلات است. اهمیت این جستار ازآن‌روست که محلات یادشده ویژگی‌های یکسانی ندارند و هرگونه سیاست‌گذاری و مداخله در این مناطق بدون درنظرگرفتن این ویژگی‌ها نتایج مثبتی در پی نخواهد داشت. بر همین پایه، پژوهش کیفی پیش‌رو از راه مصاحبه با افراد آگاه به موضوع می‌کوشد ویژگی‌های این سکونت‌گاه را شناسایی کند. قلمرو مکانی پژوهش، محلات حاشیه‌نشین استان خوزستان بود و نمونه‌های پژوهش با رسیدن به اشباع نظری متوقف و داده‌ها با استفاده از تکنیک تحلیل مضمون با روش آترید-استرلینگ تحلیل شد. یافته‌ها منجر به برساخت یازده مضمون سازمان‌دهنده با نام‌های انباشتگی مشکلات کالبدی، ناتوانی اقتصادی، سرمایۀ اجتماعی درون‌گروهی بر پایۀ قومیت، محرومیت نسبی مضاعف، طردشدگی، واگرایی‌های اجتماعی-فرهنگی، هبیتاس دوگانه، فعالیت گروه‌های ذینفع، دولت‌محوربودن انتظارات و توقعات، بی‌اعتمادی نهادی و ناامیدی نسبت به تغییر شرایط؛ و چهار مضمون فراگیر با نام‌های فقر چندگانه، آشفتگی محیطی، نابسامانی اجتماعی و ناکارآمدی نهادی (دولت) شد. نتایج تحقیق نمایانگر اهمیت تأثیر متقابل جامعه و فرهنگ و سیاست بر مسئلۀ حاشیه‌نشینی استان خوزستان بود؛ دو نکته‌ای که این استان را به یکی از مهاجرفرست‌ترین استان‌های کشور تبدیل کرده است. بر این پایه، تدوین سیاست‌ها و برنامه‌ها برای مداخله در این مناطق تنها در صورتی موفقیت‌آمیز خواهد بود که بتوان ویژگی‌های مختلف حاشیه‌نشینی را مشخص کرد.

کلیدواژه‌ها


Audi, R. (2005). Intrinsic value and meaningful life. Philosophical Paper, 34(3), 331-355.
امور اجتماعی استانداری خوزستان (1397). گزارش دفتر تسهیلگری عین دو. اهواز: استانداری خوزستان.
Dittmann-Kohli, F. & Westerhof, G. J. (1999). The Personal Meaning System -in. Exploring existential meaning: Optimizing human development, across the life span, 107.
امور اجتماعی استانداری خوزستان (1397). گزارش دفتر تسهیلگری زویه. اهواز: استانداری خوزستان.
Bar-Tur, L., Savaya, R., & Prager, E. (2001). Sources of meaning in life for young and old Israeli Jews and Arabs. Journal of Aging studies, 15(3), 253-269.
ایراندوست، کیومرث (1395). مدیریت شهری، فقر و عدالت اجتماعی، در: بنیان‌های نظری در مطالعات شهری، جلد یکم: مدیریت شهری (با نگاهی بر شرایط ایران). تهران: تیسا.
Fegg, M. J., Kramer, M., Bausewein, C., & Borasio, G. D. (2007). Meaning- in life in the Federal Republic of Germany: results of a representativesurvey with the schedule for meaning in life evaluation. Health and Quality of Life Outcomes, 5(1), 59.
اسماعیلی، رضا و امیدی، مهدی (1391). بررسی تجربه حاشیه‌نشینی از دیدگاه حاشیه‌نشینان: یک مطالعه پدیدارشناسانه. مجلۀ مطالعات جامعه‌شناختی شهری، 3، 208-179.
Flanagan, O. (2007). The really hard problem: Meaning in a material world. Cambridge, MA: MIT Press.
بیات، آصف (1397). سیاست‌های خیابانی، جنبش‌های تهی‌دستان در ایران. ترجمه سیداسدالله نبوی‌هاشمی، تهران: شیرازه.
Grouden, M. E. & Jose, P. E. (2015). Do sources of meaning differentially -predict search for meaning, presence of meaning, and wellbeing?. International Journal of Wellbeing, 5(1), 33-52.
بهمنی، سجاد، همتی، رضا و همکاران (1398). فهم فرایند شکل‌گیری تجربه حاشیه‌نشینی بر اساس نظریه داده‌بنیاد (محله‌های ملاشیه و تل برمی خوزستان). نشریه توسعه اجتماعی،14(2)، 158-127.
Haidt, J. (2006). The happiness hypothesis: Finding modern truth in ancient-wisdom. New York: Basic Books.
پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی (1394، 24 بهمن). آشنایی با تعاریف حاشیه‌نشینی و وضعیت حاشیه‌نشینان در ایران و جهان. قابل‌دسترس در: http://news.mrud.ir/news.
Hemphill, K. (2015). Man’s search for meaning: Viktor Frankl’s-psychotherapy. Journal of Biblical Counseling, 29(3), 59-68.
توسلی، غلامعباس و نورمرادی، سکینه (1391). بررسی جامعه‌شناختی علل گستره آسیب‌های اجتماعی در بین حاشیه‌نشین‌های تهران، مورد مطالعه: منطقه چهار (خاک سفید)، مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران، 4(3)، 80-65.
Hill, C. E. et al. (2017). Meaning in life in psychotherapy: The perspective of experienced psychotherapists. Psychotherapy Research, 27(4), 381-396.
حسنی، محمدرضا و عابدینی، عیسی (1393). تحلیلی بر عوامل، آثار و پیامدهای حاشیه‌نشینی، در: آسیب‌های اجتماعی ناشی از حاشیه‌نشینی، روابط همسایگی و آپارتمان‌نشینی. تهران: آگاه.
Ho, M. Y., Cheung, F. M., & Cheung, S. F. (2010). The role of meaning in life and optimism in promoting well-being. Personality and individual differences, 48(5), 658-663.
خبرگزاری انتخاب (1398، 21 دی). معاون امور عمرانی استاندار: خوزستان دومین استان ازنظر وسعت سکونتگاه‌های غیررسمی است. قابل‌دسترس در: http://entekhab-khouzestan.com.
Hope Walker, Lios (1990). Religion Gives Meaning to Life, (Philosophy, The Quest for Truth Louis P. Pojmah ed). United State Military Academy at West Point, founth ed,.
خبرگزاری ایسنا (1393، 27 مرداد). سرهنگ موسوی: 10 کلانتری حاشیه اهواز را پوشش می‌دهند/ حاشیه‌ها به شهرک‌های بسیار خطرناک تبدیل شده است. قابل‌دسترس در: https://www.isna.ir/news/khouzestan-52786.
King, L. A., Hicks, J. A., Krull, J. L., & Del Gaiso, A. K. (2006). Positive affect and the experience of meaning in life. Journal of personality and social psychology, 90(1), 179.
خبرگزاری جمهوری اسلامی (1398، 18 آذر)، خوزستان دومین استان کشور در ازدواج دختران کمتر از ۱۰ سال است. قابل‌دسترس در: https://www.irna.ir/news/83588181.
MacKenzie, M. J., & Baumeister, R. F. (2014). Meaning in life: Nature, needs, and myths. Meaning in positive and existential psychology, 25-37.
خبرگزاری تسنیم (1395، 17 بهمن) حاشیه‌های حاشیه‌نشینی در ایران. قابل‌دسترس در: https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/11/17/1318598.
Norton, N, E, L. (2006). Talking spirituality with family members: black - and Latina/o children co-researcher methodologies. The Urban Review, 38(4), 313-320.
سام‌دلیری، کاظم (1382). سنجش محرومیت نسبی در نظریه تد رابرت گر. فصلنامه مطالعات راهبردی، (22)6، 826-813
Steger, M. F., & Frazier, P. (2005). Meaning in life: One link in the chain-from religiousness to well-being. Counseling Psychology, 52(4), 574-582.
شارع‌پور، محمود (1396). جامعه‌شناسی شهری، تهران: سمت
Steger, M. F., Frazier, P., Oishi, S., & Kaler, M. (2006). The meaning in life-questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life. Counseling Psychology, 53(1), 80-93.
رفیعی، حسن و همکاران (1395). ساخت و رواسازی پرسشنامه سنجش سرمایه اجتماعی درون‌گروهی و برون گروهی. فصلنامه رفاه اجتماعی، 16(61)، 157-141.
Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A new understanding of happiness and-well-being and how to achieve them. London: Nicholas Brealey Publishing.
زاهدزاهدانی، سعید و آذرگون، زهره (1387). بررسی تطبیقی تفاوت فرهنگ حاشیه‌نشین و غیرحاشیه‌نشین و عوامل مؤثر بر آن (مطالعه موردی جوانان 18 تا 30 سال مناطق یک تا پنج شیراز). نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، (5)3، 26-5.
Wong, P. T. (2010). What is existential positive psychology. International Journal of Existential Psychology and Psychotherapy, 3(1), 1-10.
زاهدی، محمدجواد، نایبی، هوشنگ، دانش، پروانه و نازک‌تبار، حسین (1392). تحلیلی بر مسائل اجتماعی-فرهنگی مؤثر بر حاشیه‌نشینی (مطالعه موردی، شهر ساری). مجله جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران، 2(5)، 149-135.
References (in Persian)
سوندرز، پیتر (1394). نظریه اجتماعی و مسئله شهری. تهران: تیسا
Ahmadi, Somayeh, Bagherian, Fatemeh, Heydari, Mohammad &Kashfi, Abdul Rasul (2016). Aging and the meaning of life: a field study of the sources and dimensions of meaning in elderly men and women, Psychological Achievements (Educational Sciences and Psychology), 4(24), 1-20.
سجاسی‌قیداری، حمدالله، صادقی، فخری و قسمتی، لیلا (1393). راهکار راهبردی کنترل رشد حاشیه‌نشینی در مناطق شهری، مطالعه موردی: شهرستان بناب. مجلۀ جغرافیا و توسعه فضای شهری، 1(1)، 90-77.
Ali Zamani, Amir Abbas. (1386). The meaning of life. Research Journal of Philosophy of Religion (Namah Hikmat), 5(1), 59-89.
حاتمی‌نژاد، حسین (1395). مدیریت شهری، فقر و عدالت اجتماعی، در: بنیان‌های نظری در مطالعات شهری. جلد یکم: مدیریت شهری (با نگاهی بر شرایط ایران)، تهران: تیسا.
Ali Zamani, Amir Abbas & Dariani Asl, Maryam (2009). The meaning of life from the point of view of John Cottingham. Comparative Theology, 1(1), 97-108.
عابدی‌جعفری، حسن، تسلیمی، محمدسعید، فقیهی، ابوالحسن، شیخ‌زاده، محمد (1390). تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین و الگوهای موجود در داده‌های کیفی، فصلنامه اندیشه مدیریت راهبردی، 2(10)، 198-151.
Ali Zamani, Amir Abbas & Ghafourian, Mehdi (2009). Components of a meaningful life from the perspective of John Cottingham. Philosophical Research, 17, 7-32.
عنایت، حلیمه و یعقوبی‌دوست، محمود (1391). بررسی رابطه بین وضعیت محل مسکونی حاشیه‌نشینان با خشونت خانگی نسبت به فرزندان در شهر اهواز. فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی شهری، 2(5)،204-171.
Ali Zamani, Amir Abbas & Mehdi Zanjanian, Arezoo (2016). The meaning of meaning in four periods of Tolstoy’s life. Naqd wa Nazar Quarterly, 3, 34-62.
فرهادی، مرتضی (1390). فروهشتگی ده و کژبالشتی شهر ایرانی (کاهندگی فرهنگ تولیدی و افزایندگی فرهنگ مصرفی در ایران). پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، 1(2)، 28-7.
Asgari Babadi, Marjan & Khoshkho, Sadegh (1401). A comparative study of the meaning of life from the point of view of Allameh Tabatabai and Martin Heidegger. Metaphysical Research, 3(6), 347-372.
قاسم‌پور، آرش، قنواتی، فرید و داست‌زرین، فاطمه (1400). طراحی مدل علّی تأثیر حاشیه‌نشینی بر افزایش بزهکاری و آسیب‌های اجتماعی-فرهنگی شهر اهواز با رویکرد آزمایشگاه ارزیابی و تحلیل تصمیم‌گیری. رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری، 5(67)، 136-119.
Aurang, Soheila, Hashemi Razini, Hadi & Abdullahi, Mohammad Hossein (2016). Investigating the relationship between primary maladaptive schemas and the meaning of life and psychological well-being of the elderly. Iranian Journal of Aging, 12(3), 326-345.
نقدی، اسدالله (1384). طرح پژوهشی بررسی وضعیت حاشیه‌نشینی و مسائل آن در شهر همدان. همدان: استانداری همدان.
Dehdari, Tahereh, Yar Ahmadi, Rasool, Taghdisi, Mohammad Hossein, Daneshvar, Reyhaneh & Ahmadpour, Jamal (2012). The relationship between having meaning in life and the state of stress, anxiety and depression of students of Iran University of Medical Sciences in 2013. Health Education and Health Promotion, 1(3), 83-92.
نقدی، اسدالله (1392). حاشیه‌نشینی (تئوری‌ها، روش‌ها و مطالعات موردی)، تهران: جامعه‌شناسان.
Gharibi, Jalal, Gharibi, Hassan & Mohammadian, Koistan (2015). Comparison of happiness, meaning of life and psychological toughness in fertile and infertile women of Sanandaj city. Women and Family Studies, 8(31), 103-116.
نقدی، اسدالله، روئین‌تن، محبوبه، حقیریان، شیدا، شاهرخ، عماد و خانیان، مجتبی (1400). مطالعه گونه‌شناسی، چالش‌های حاشیه‌نشینی و بازی‌های حاشیه‌نشینان با سیاست‌های شهری (موردمطالعه: شهر ساوه). فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 10(1)، 275-243.
Hosseinpour Tanakabni, Rasool, Masoudi, Jahangir & Hosseini Shahroudi, Sayyed Morteza (1400). Creating meaning or discovering meaning? Studying, evaluating and synergizing the views of Arvin Yalom and Viktor Frankl about the meaning of life in the context of philosophy therapy. Quarterly Journal of Philosophy and Theology, 4, 158-185.
همشهری آنلاین (1400، ۱۳ تیر ). روایت حاشیه‌نشینی در 30 استان. قابل‌دسترس در: https://www.hamshahrionline.ir/news/612033.
Metz, Thaddeus. (2003). New works about the meaning of life. Criticism and opinion,1 &2, 266-305.
Braun, V. Clarke, V. Hayfield N. Terry, G. (2019). Thematic Analysis, in: Handbook of Research Methods in Health Social Sciences, Liamputtong, Pranee, springer Press.
Mohammadpour, Fahimeh, Aflak Sir, Abdulaziz, Mohammadi, Nurullah & Hadianfard, Habib (1400). Analysis of the components of the meaning of life in the elderly of Shiraz. Journal of Positive Psychology, 7(1), 1-18.
Cahyani, D., & Widaningsih, I. (2019). Identification of the Marginalized Urban Communities Characteristics and Preferences. Aviailable From: https://knepublishing.com/index.php/Kne-Social/article/view/4967/9945.
Mohabbati, Maryam & Ali Zamani, Amir Abbas. (2011). Suffering, faith and meaning from Dostoevsky’s point of view. Islamic philosophy and theology (articles and reviews), 45(1), 171-197. https://sid.ir/paper/198330/fa.
Kanval, Z., Ashraf, A., Zafar, T., & Mohammad Yaseem, B. (2018). Marginality and social exclusion in Punjab, Pakistan: A threat to urban sustainability. Sustainable Cities and Society, 37, 203-212.
Pouyazadeh, Azam (2012). The meaning of life from the point of view of Stace and Hope Walker. Articles and Reviews, 36, 43-56.
Mowat, J. G. (2015). Towards A New Conceptualization Of Marginalization، European Educational Research Journal, 14(5), 454-476.
Tsenkova, S., Chryssy, P., & Badyina, A. (2008). In Search For Sustainable Solutions For Informal Settlements In The ECE Region: Challenges And Policy Responses. Aviailable From: Https://Www.Unece.Org/Fileadmin/DAM/Hlm/Sessions/Docs2008/Informal.Notice.1.Pdf.
Rahmani Asl, Mohammad Reza (2009). Analyzing and investigating various dimensions of the meaning of life, Knowledge, 19(158), 153-162.
Wekesa, B.W; Steyn and G.S and F. A. O. (Fred) Otieno (2011). A review of physical and socioeconomic characteristics and intervention Approaches of informal settlements. Habitat International. 35: 238-245.
Samimi, Adele, Shahidi, Shahriar, Dehghani, Mohsen, Panaghi, Laili & Bagherian, Fatemeh (2019). What is the meaning of life? And how is it formed? A qualitative study on Iranian students. Applied Psychology, 14, 173-199.
Wolfswinkel، J; Furtmueller، E; Wilderom، C. (2011). Using grounded theory as a method for rigorously reviewing literature. European Journal of Information Systems advance. 22(1): 45-55
Talebzadeh Shushtari, Leila, Khademi-Ashkzari, Meluk, Khamsan, Ahmed & Monadi, Morteza (2015). The Meaning of Life in College Students: A Phenomenological Study. Applied Counseling, 59-76.
Un-habitat strategic plan 2020-2023، http://unhabitat.org/sites/default/files/documents/2019.
Un-Habitat, Global Indicator Database (2020).What-we-do/slum-rehabilitation/what-is-a-slum/Information Systems advance، online publication 29 November. https://www.habitatforhumanity.org.uk.

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 18 خرداد 1405