تحولات محله‌های شهری و تجربۀ دوران کودکی مادران و دختران ساکن در شهر تهران

نویسندگان

1 دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال

2 دانشگاه الزهرا

3 دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

چکیده
یکی از مسائل اجتماعی نوظهور در جامعۀ ایران، اختلال در فرایند کودکی و جامعه‌پذیری کودکانه است. پیش‌تر، کودکان از طریق تعامل با اعضای خانواده و بعدها با همسالان به‌صورت فعال آموزش‌های لازم را برای حضور در جامعه کسب می‌کردند؛ اما در حال حاضر انزوای ناخواستۀ کودکی و محروم‌شدن آن‌ها از تعامل با همسالان در محله و همسایگی عیان است. بخش عمده‌ای از این مسئله، ریشه در تغییرات در شرایط کالبدی شهر و به‌تبع آن حذف مناسبات همسایگی و محلی دارد. اختلال در فرایند کودکی و جامعه‌پذیری کودکانه، از زمانی آغاز می‌شود که تحولات شهرسازی عملاً میدان تعاملاتی که زمانی محل بازی و کنش‌های متقابل کودکانه بوده را از بین برده است؛ مسئله‌ای که در چند دهۀ گذشته باعث «کودکزدایی از شهر» و رانده‌شدن تدریجی کودکان به پستوی خانه و انزوای ناخواستۀ آنان شده و آشکارا زیست‌جهان کودکی بین دو نسل را متفاوت از یکدیگر ساخته است. با توجه به اهمیت مسئله، تحقیق حاضر با مطالعه‌ای کیفی و با استفاده از روش پدیدارشناسی، 30 تجربه از تجربیات کودکی مادران و دختران در 3 محله از محله‌های مناطق 5، 7 و 16 شهر تهران را توصیف کرده است؛ مادران و دخترانی که همۀ آن‌ها کودکی خود را در یک محلۀ مشترک، اما با تجربه‌ای متفاوت گذرانده‌اند. نتایج نشان داد در اثر تغییرات کالبدی و به‌تبع آن دگردیسی در مناسبات اجتماعی، تجربۀ زیستۀ کودکان (دختران) با والدین (مادران) تفاوت بنیادی پیدا کرده است؛ تفاوتی که در تربیت و درنهایت شخصیت متفاوت مادران و دخترانشان پدیدار می‌شود. نتایج همچنین بر این دلالت دارد که برخلاف مادران، دختران نسل جدید (5 تا 12 سال) اغلب منزوی‌اند و سرگرمی‌هایشان بیشتر فردی و انفعالی است.

کلیدواژه‌ها


ادیب حاج‌باقری، محسن و دیگران (1386). روش‌های تحقیق کیفی. تهران: بشری.
Christensen, P & Prout, A. (2002). Working with ethical symmetry in social research with children. Childhood, 9(4), 477-497. [DOI:10.1177/0907568202009004007]
بالس، کریستوفر (1380). ذهنیت نسلی، دیدگاهی روان‌کاوانه درباره اختلاف نسل‌ها. ترجمۀ حسین پاینده، مجله ارغنون، 19(3)، 29-1.
Associació de Mestres Rosa Sensat (2013). Childhood & Public Space: a dialogue between the Arts, Education and Urban Design. International Conference, 6 to 7 July, CosmoCaixa, Barcelona
بهنامی‌فرد، فائزه، بهنامی‌فرد، ندا، براتی مشهدی، بهنام (1401). بررسی ادراک کودکانِ ساکن در محلات قدیم و فرسوده از محله ایدئال؛ مطالعه موردی: محله حصارک بالا در کرج. فصلنامه هنر مدیریت سبز، 1(4)، 55-41
Galster, G. (2001). On The Nature of Neighborhood, Urban studies, V. 12, 2111-2124. [DOI:10.1080/00420980120087072]
توسلی، غلام‌عباس (1381). جامعه‌شناسی شهری. چاپ ششم، تهران، دانشگاه پیام نور.
Diyana, M. Maliki, Z. Aziz, F. & Aswati,H. (2018), The differences of nature experiences between urban and rural children Malaysian Journal of Society and Space, 4, 225-237.
دانشپور، سیدعبدالهادی؛ نقره‌کار، عبدالحمید و سالاری‌پور، علی‌اکبر (1395). مقایسه ارتباط کودک با محله در محله‌های سنتی و جدید، پایان‌نامه کارشناسی ارشد معماری، دانشگاه علم و صنعت.
Marshall, G. (1998). Oxford Dictionary of Sociology, Oxford University Press.
ربانی، رسول (1385). جامعه‌شناسی شهری. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
Pacion, M. (2005). Urban Geography, a Global Perspective, Second Edition, Routledge.
رضایی، سولماز و برومند، مریم (1390) تعاملات اجتماعی زنان در فضاهای عمومی شهری: وجود آیا عدم وجود در سومین کنفرانس ملی عمران شهری. سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی.
Quan, S.J. (2019). Energy efficient neighborhood design under residential zoning regulations in Shanghai. Energy Procedia, 143 (2017) 865-872. [DOI:10.1016/j.egypro.2017.12.775]
زارعی، فاطمه؛ آهنی، سمیه و صالحی، اسماعیل (1396). بررسی محله کودک‌محور در بافت‌های سنتی و جدید با تأکید بر عوامل کیفی، نمونه موردی: سنندج، فصلنامه معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، 10(21)، 336-223.
Van Manen M. (2017).Phenomenology in its original sense. Qual Health Res, 27(6): 810-825. [DOI:10.1177/1049732317699381]
سلطان‌زاده، حسین (1362). روند شکل‌گیری شهر و مراکز مذهبی در ایران. تهران: آگاه.
Williams, M. (1985). Neighborhood Organizations: Seeds of a New Urban Life, We Sport, Greenwood Press.
سلطان‌زاده، حسین (1365). مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی. تهران: آبی.
شکوئی، حسین (1372). جغرافیای اجتماعی شهرها، اکولوژی اجتماعی شهر. چاپ دوم، تهران: جهاد دانشگاهی.
کهرم، اسماعیل (1383). بازآفرینی باغ‌های سنتی ایرانی با مشارکت مردم محله‌ها. ویژه‌نامه همایش علمی کاربردی توسعه محله‌ای. چشم‌انداز توسعه پایدار تهران، 3 (میراث فرهنگی محله‌ای).
لینچ، کوین (1374). سیمای شهر. ترجمه منوچهر مزینی، تهران: دانشگاه تهران.
میکانیکی، جواد، آرزومندان، راضیه (1393). تحولات کالبدی فضایی شهرهای ایرانی ـ اسلامی در عصر حاضر. فصلنامه علمی نگارینه هنر اسلامی، 1(2)، 96-83.
محسنی، رضاعلی (1389). اولویت‌بندی آسیب‌ها و مسائل شهری در ایران: مطالعه موردی شهر گرگان. پژوهش‌نامه علوم اجتماعی، 3(3)، 42-23.

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 18 خرداد 1405