مسائل اجتماعی ایران
نویسندگان گرامی، با توجه به انتقال به سامانۀ جدید نشریات، لازم است برای ورود به سامانه نسبت به دریافت رمز عبور اقدام نمایید. لطفاً با مراجعه به منوی ورود به سامانه و انتخاب گزینۀ «فراموشی رمز عبور» (Forgot Password)، اقدام به تنظیم مجدد رمز خود کنید.

زندگی در حاشیۀ توقف: مطالعۀ پدیدارشناختی کودکان کار و خیابان در شهر یاسوج

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان

مصطفی امینی 1
سیروس احمدی 2

1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران

2 استاد جامعه‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکدهٔ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران

10.22034/jspi.2026.8328
چکیده
میلیون‌ها کودک در سراسر جهان به‌جای تحصیل، در خیابان‌ها مشغول کارند و بخش اعظم آنان در مشاغل مخاطره‌آمیز فعالیت می‌کنند. این امر ضرورت درک «تجربه زیستۀ» آنان را در بسترهای مختلف اجتماعی مضاعف می‌کند. پژوهش حاضر به‌دنبال آن است که تجربه زیستۀ کودکان کار را در شهر یاسوج مطالعه و تصویری از دنیای درونی و چالش‌های آن‌ها ارائه نماید. این مطالعه با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی انجام شد. مشارکت‌کنندگان، ۱۰ نفر کودکان کار بودند که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته جمع‌آوری و با استراتژی «کولایزی» تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها منجر به استخراج پنج مضمون محوری شد: ۱) خودمختاری و کفایت: تلاش برای کسب استقلال و مصونیت از تحقیر، ۲) آسیب‌پذیری و مشقت شغلی: تحمل هزینه‌های سنگین جانی، تصادفات و خشونت‌های خیابانی، ۳) ننگ اجتماعی و خصومت عمومی: تجربۀ طرد فرهنگی، برچسب‌زنی و نگاه‌های غیرانسانی جامعه، ۴) دیالکتیک کار و خانواده: ایفای نقش سرپرست به‌دلیل فقر، بیماری یا فقدان ساختار والدینی، و ۵) آرزوها و امید؛ راهگشای پیشرفت: استفاده از رؤیاهای مادی و تحصیلی به‌عنوان راهبردی برای تاب‌آوری و معنابخشی به رنج‌های روزمره. ساختار بنیادی تجربۀ این کودکان بیان‌گر پدیده‌ای به ‌نام «زندگی در حاشیۀ توقف» است؛ وضعیتی که در آن کودک در تعلیقِ میان اجبار خانوادگی و میل به خودمختاری قرار دارد. این کودکان هم‌زمان «قربانی» و «کنش‌گر» هستند و اگرچه تحت فشارهای ساختاری به خیابان رانده شده‌اند، اما از طریق راهبردهای «زرنگ‌بودن» و «امید به آینده»، برای کرامت انسانی خود مبارزه می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

کودکان کار
تجربه زیسته
خودمختاری
تاب‌آوری
طرد اجتماعی
تعلیق

عنوان مقاله English

Living on the Edge of Suspension: A Phenomenological Study of Street and Working Children in Yasouj City

نویسندگان English

Mostafa Amini 1
Siroos Ahmadi 2
1 PhD Student in Sociology, Department of Social Sciences, Faculty of Human Sciences, Yasouj University, Yasouj, Iran
2 Professor of Sociology, Department of Social Sciences, Faculty of Human Sciences, Yasouj University, Yasouj, Iran
چکیده English

Millions of children worldwide engage in street labor instead of attending school, with a significant number involved in hazardous occupations. This complexity highlights the importance of understanding children’s lived experiences within specific social contexts. This study aims to explore the lived experiences of working children in the socio-cultural setting of Yasouj, to gain insight into their inner worlds and challenges. The study utilized a qualitative approach with a phenomenological method. Ten working children were selected as participants through purposive sampling. Data were collected through via in-depth semi-structured interviews and analyzed using Colaizzi’s technique. Analysis revealed five core themes: 1) Autonomy and competence: the struggle to achieve independence and protect oneself from humiliation. 2) Occupational vulnerability and hardship: enduring physical risks, traffic accidents, and street violence. 3) Social stigma and public hostility: facing cultural exclusion, labeling, and dehumanizing perceptions. 4) Dialectic of work and family: taking on breadwinner or caregiver responsibilities due to poverty, illness, or unstable parental structures. 5) Aspirations and hope for advancement: using material and educational dreams as coping mechanisms for resilience and finding meaning in everyday struggles. The fundamental structure of these children’s lived experiences reflects a state of marginal suspension, where they are caught between family obligations and the desire for autonomy. These children simultaneously are both victims and agents; as structural constraints push them into street while they actively strive to maintain their dignity through street smartness and hope for a better future.

کلیدواژه‌ها English

Working children
lived experience
autonomy
Resilience
Social exclusion
Suspension
- احمدی، سیروس، مختاری، مریم و جم‌نژاد، سیمین. (1403). مطالعهٔ جامعه‌شناختیِ تنهایی در بین سالمندان در شهر شیراز: یک نظریهٔ زمینه‌ای. مسائل اجتماعی ایران، 15(3), 9-48. doi: 10.61186/jspi.15.3.9
- احمدی، کامیل. (1402). زمینه‌ها و پیامدهای زباله‌گردی: مطالعه درباره زباله‌گردی کودکان در محیط جغرافیایی شهر تهران و حومه. جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 13(50), 69-88. doi: 10.22034/jgeoq.2024.278617.2995
- اسدپور عهدیه، رایان‌پور راضیه، اسالم‌نژاد گیلوائی، مونا (1403). کاوش تجربهٔ کودکان کار خیابانی شهر تهران از زیستن در روزگار بیماری همه‌گیر. آموزش بهداشت و ارتقای سلامت; ۱۲ (۳): ۲۸۶-۳۰۶.URL: http://journal.ihepsa.ir/article-۱-۲۸۱۶-fa.html
- اونق، ناز محمد، قربانی، علیرضا و سورزهی، مسلم. (1402). بررسی جامعه‌شناختی پدیدهٔ کودکان کار (مورد مطالعه: کودکان کار شهرستان مهرستان سیستان و بلوچستان). جامعه‌شناسی کاربردی، 34(3), 65-88. doi: 10.22108/jas.2023.136160.2353
- ایمانی، نفیسه و نرسیسیانس، امیلیا. (1390). مطالعهٔ انسان‌شناسانه پدیده کودکان کار خیابانی در شهر کرج. مسائل اجتماعی ایران، 3(1), 7-32.
- پورمحمدگلزاری نوبر، مژده، ارفع‌نیا، بهشید، افشاری، مریم و تقی‌زاده انصاری، مصطفی (۱۴۰۲). چالش‌های دولت ایران در برابر حقوق کودکان کار با توجه‌ به حقوق بین‌الملل. تحقیقات حقوقی بین‌المللی، ۱۶ (۵۹)، ۲۴۷-۲۷۵. https://www.magiran.com/p2586111.
- پیرخندان، پریسا، پروین، ستار و سیاهپور، فاطیما. (1400). گونه شناسی کار کودکان و آسیب‌های ناشی از آن بر کودکان کار در شهر تهران. پژوهشنامه مددکاری اجتماعی، 8(28), 115-158. doi: 10.22054/rjsw.2022.61472.502
- پیروزیان، مهناز، دباغی، حمیده و ترکمان، فرح (۱۴۰۲). غریبه‌هایی پیش چشمان آشنایان: مطالعه جامعه‌شناختی کودکان کار. پژوهش انحرافات و مسائل اجتماعی، ۹، ۱۶۱-۱۹۲. http://noo.rs/Xri5O
- تلوزاد، محبوبه (۱۳۸۷). آسیب‌شناسی کودکان خیابانی. مجله اجتماعی عرصه. https://www.nasour.net/1387.04.21/237.html
- جانقلی، مصطفی (۱۳۸۲). وضعیت کودکان و نوجوانان خیابانی در تهران. در مجموعه‌مقالات اولین همایش ملی آسیب‌شناسی اجتماعی در ایران (جلد پنجم). تهران: انتشارات آگه. https://lib.pnu.ac.ir/dL/search/default.aspx?Term=7158&Field=0&DTC=3
- حبیب‌پور گتابی، کرم و عطاءاللهی، ندا (۱۴۰۱). سالمندی و بازتولید طرد: مطالعه تجربه سالمندان شهر کرج از طرد در روابط خانوادگی. مجله مطالعات اجتماعی ایران، ۱۶ (۴)، ۲۷-۵۳. https://doi.org/10.22034/jss.2023.1982905.1750
- حیدری، محمدرضا، اکبری، حسین، امیرپور، مهناز و مجدی، علی‌اکبر (۱۴۰۴). فروپاشی زیست کودکانه؛ مطالعه زمینه‌های شکل‌گیری کودکان کار. جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، ۱۲ (۲۵)، ۳۷-۷۸.
https://doi. rg/10.22080/ssi.2025.28243.2239
- سازمان جهانی بهداشت. (۲۰۰۶). کار با کودکان خیابانی: پکیج آموزشی درباره سوءمصرف مواد، سلامت جنسی و باروری شامل اچ‌آی‌وی/ایدز. ژنو: سازمان جهانی بهداشت.
- طلایی، فرهاد، احمدی باب‌اناری، سمیرا و نبوی‌زاده، سیده لیلا (۱۳۹۴). تحلیلی بر کار کودک و تأثیر آن بر حق آموزش کودک با تأکید بر برنامه حذف کار کودک بین‌الملل. حقوق بشر، ۱۰ (۱)، ۳-۲۴. https://civilica.com/doc/601467/
- عامری سیاهویی، فاطمه. (۱۴۰۳). حقوق شهروندی کودکان کار در اسناد بین‌الملل و حقوق ایران. دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، ۲ (۱)، ۱۰۵-۱۲۲. https://jecjl.com/index.php/jecjl/article/view/57
- عرشی، ملیحه، سبزی خوشنامی، محمد، محمدی، الهام، تکفلی، مرضیه و ایمانی، فرانک (۱۳۹۹). ارزشیابی اثربخشی طرح ملی ساماندهی کودکان خیابانی ایران. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۹ (۴)، ۸۲۷-۸۵۴.
https://doi.org/10.22059/jisr.2020.257928.686
- عظیم‌زاده اردبیلی، فائزه (۱۳۸۲). پدیده کودکان خیابانی و راهکارهای مقابله با آن. ندای صادق، (۳۱).
- قاسم‌زاده، فاطمه. (1382). کودکان خیابانی در تهران. رفاه اجتماعی، 2(7)، 249-266. SID. https://sid.ir/paper/56893/fa
- کودکان خیابانی در بمبئی و کلکته (۱۳۸۱). دفتر یونیسف در تهران.
- همشهری آنلاین. (۱۴۰۳، ۲۳ خرداد). چند میلیون کودک کار در ایران وجود دارد؟ کد خبر ۸۵۹۳۷۰. https://www. amshahrionline.ir.
- ملکی، قاسم. (1386). کودکان و نوجوانان خیابانی. تهران: انتشارات اییژ.
- وامقی، مروئه؛ دژمان، معصومه؛ رفیعی، حسن؛ و روشنفکر، پیام. (۱۳۹۲). ارزیابی سریع وضعیت کودکان خیابانی در شهر تهران (علل و خطرهای کار کودکان در خیابان). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۴ (۱)، ۳۳-۵۷. https://doi.org/10.22059/jisr.2015.55076
- وامقی، مروئه، روشنفکر، پیام، دژمان، معصومه، رفیعی، حسن و فروزان، آمنه ستاره (۱۳۹۴). بررسی ترکیبی و ارزیابی سریع وضعیت کودکان خیابانی و ویژگی‌های کار آنان در تهران. مجله بررسی مسائل اجتماعی ایران، ۶ (۲)، ۳۹۱-۴۱۶.
https://doi. rg/10.22059/ijsp.2015.58570.
- وامقی، مروئه، رفیعی، حسن، سجادی، حمیرا و رشیدیان، آرش. (1390). مرور نظام‌مند مطالعات کودکان خیابانی در دهه اخیر در ایران: عوامل خانوادگی مرتبط و پیامدهای خیابانی شدن کودکان. مسائل اجتماعی ایران (دانشگاه خوارزمی)، 2(1)، 0-0. SID. https://sid.ir/paper/384871/fa
- یونیسف. (۱۳۸۱). بررسی وضعیت کودکان خیابانی در تهران. تهران: دفتر یونیسف در ایران.

  • تاریخ دریافت 14 اسفند 1405
  • تاریخ بازنگری 09 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 13 اردیبهشت 1405
  • تاریخ اولین انتشار 18 خرداد 1405