بازخوانی اجتماعی جنگ دوازده‌روزۀ ایران و اسرائیل

نویسنده

استادیار پژوهشکدۀ مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

چکیده
رخداد جنگ دوازده‌روزه در خرداد ۱۴۰۴، به‌مثابۀ یک «موقعیت حدّی»، نظم زیست‌جهان ایرانی را دچار تعلیق نمود. مسئلۀ پژوهش، واکاوی پدیدارشناختیِ این رخداد از نگاه نخبگان فکری است تا مشخص شود در غیاب روایت‌های رسمی، واقعه چگونه مسئله‌مند شده و چه دلالت‌هایی برای قرارداد اجتماعی دارد. این مطالعه با رویکرد کیفی و راهبرد «تحلیل مضمون بازتابی»، داده‌های ۵۸ سخنرانی نخبگان در ۱۵ نشست تخصصی انجمن جامعه‌شناسی ایران را واکاوی کرده است. یافته‌ها نشان داد تروما در چهار ساحت کالبدشکافی شده است: ۱) ساحت معرفتی-سیاسی (بحران مرجعیت و لکنت رسانه‌ای)؛ ۲) ساحت اقتصادی-فضایی (بی‌دفاعی ساختاری کلان‌شهرها و اوبری‌سازی بقا)؛ ۳) ساحت روانی-اخلاقی (فروپاشی اخلاقی در تونل بقا و ترومای جنسیتی)؛ ۴) ساحت هویتی-آینده‌نگر (تحول از امت‌گرایی به ملی‌گرایی مدنی). سنتز یافته‌ها در مدل لایه‌بندی‌شده نشان می‌دهد تروما از لایه‌های زیرساختی و کالبدی آغاز و به هستۀ هویتی رسیده است، به همین دلیل بازسازی قرارداد اجتماعی در ایران پساجنگ، از معبر رسمیت‌بخشیدن به این تکثر روایی و ملی‌گرایی مدنی (و نه‌فقط از طریق بازسازی کالبدی) میسر خواهد بود؛ جایی که ایران یک «پناهگاه مدنی» تعریف می‌شود.

کلیدواژه‌ها


Braun, V., & Clarke, V. (2021). Thematic analysis: A practical guide. Sage.
انجمن جامعه‌شناسی ایران (1404). مجموعه کامل نشست‌های انجمن جامعه‌شناسی ایران در موضوع «بازخوانی اجتماعی جنگ دوازده‌روزه». https://isa.org.ir
Braun, V., & Clarke, V. (2022). Conceptual and design thinking for thematic analysis. Qualitative Psychology, 9(1), 3–26. https://doi.org/10.1037/qup0000196
اندرسون، بندیکت (۱۳۹۳). جماعت‌های تصوری. ترجمۀ محمد محمدی. تهران: رخداد نو.
Graham, S. (2011). Cities Under Siege: The New Military Urbanism. London: Verso Books.
باومن، زیگمونت (۱۳۹۲). عشق سیال: در باب پایداری پیوندهای انسانی. ترجمۀ عرفان ثابتی، چاپ سوم، تهران: ققنوس.
Anderson, B. (2014). Imagined communities (M. Mohammadi, Trans.). Tehran: Nashr-e Rokhdad-e No. [In Persian]
براون، ویرجینیا و کلارک، ویکتوریا (۱۴۰۳). تحلیلتم – راهنمای کاربردی. ترجمۀ الهام ابراهیمی. تهران: جهاد دانشگاهی.
Bauman, Z. (2013). Liquid love: On the frailty of human bonds (E. Sabeti, Trans.). 3rd ed. Tehran: Nashr-e Qoqnoos. [In Persian]
توحیدلو، سمیه (1401). فراترکیب تحلیل‌های موجود درباره اعتراضات 1401 ایران. فصلنامۀ جامعه‌شناسی ایران، 23(3)، 145-179.
Braun, V., & Clarke, V. (2021). Thematic analysis: A practical guide. Sage.
توحیدلو، سمیه (1404). مقایسه مضامین به‌کاررفته در تحلیل‌های رسمی و غیررسمی پیرامون جنگ دوازده‌روزه. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 21(81). https://doi.org/10.22034/jcsc.2026.2084009.2914
Braun, V., & Clarke, V. (2022). Conceptual and design thinking for thematic analysis. Qualitative Psychology, 9(1), 3–26. https://doi.org/10.1037/qup0000196
دیکچ، مصطفی (1401). خشم شهری – شورش طردشدگان، ترجمۀ مجید ابراهیم‌پور و دیگران، تهران: چشمه.
Braun, V., & Clarke, V. (2024). Thematic analysis: A practical guide (E. Ebrahimi, Trans.). Tehran: Jahad-e Daneshgahi. [In Persian]
ژیژک، اسلاوی (1401). رخداد – سفری فلسفی با قطار یک مفهوم، ترجمۀ امیررضا گلابی، تهران: نی.
Dikeç, M. (2022). Urban rage (M. Ebrahimpour et al., Trans.). Tehran: Nashr-e Cheshmeh. [In Persian]
فوکو، میشل (۱۳۹۰). باید از جامعه دفاع کرد. ترجمۀ رضا نجف‌زاده. تهران: نی.
Foucault, M. (2011). Society must be defended (R. Najafzadeh, Trans.). Tehran: Nashr-e Ney. [In Persian]
کلاین، ناائومی (۱۳۸۹). دکترین شوک: ظهور سرمایه‌داری فاجعه. ترجمۀ مهرداد (خلیل) شهابی و میرمحمود نبوی. تهران: کتاب آمه.
Graham, S. (2011). Cities under siege: The new military urbanism. London: Verso Books.
لاکلائو، ارنستو و موف، شانتال (۱۳۹۳). هژمونی و استراتژی سوسیالیستی: به‌سوی سیاست دموکراتیک رادیکال. ترجمۀ محمد رضایی. تهران: ثالث.
Habermas, J. (2018). Legitimation crisis (J. Moeini Alamdari, Trans.). 3rd ed. Tehran: Gaam-e No. [In Persian]
لفور، هانری (۱۳۹۵). تولید فضا. ترجمۀ محمود عبدالله‌زاده. چاپ دوم، تهران: مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.
Iranian Sociological Association. (2025). Complete collection of meetings of the Iranian Sociological Association on the topic of "Re-reading the social aspects of the Twelve-Day War". https://isa.org.ir. [In Persian]
لویناس، امانوئل (۱۳۸۷). اخلاق و نامتناهی. ترجمۀ مراد فرهادپور و صالح نجفی. تهران: صبا.
Klein, N. (2010). The shock doctrine: The rise of disaster capitalism (M. Shahabi & M. Nabavi, Trans.). Tehran: Ketab-e Ame. [In Persian]
مدنی، سعید و همکاران (1399). آتش خاموش؛نگاهی به اعتراضات آبان 1398، مؤسسه رحمان.
Laclau, E., & Mouffe, C. (2014). Hegemony and socialist strategy: Towards a radical democratic politics (M. Rezaei, Trans.). Tehran: Nashr-e Sales. [In Persian]
هابرماس، یورگن (۱۳۹۷). بحران مشروعیت. ترجمۀ جهانگیر معینی علمداری، چاپ سوم، تهران: گام نو.
Lefebvre, H. (2016). The production of space (M. Abdollahzadeh, Trans.). 2nd ed. Tehran: Center for Studies and Planning of Tehran Urban Planning. [In Persian]
Braun, V., & Clarke, V. (2021). Thematic analysis: A practical guide. Sage.
Levinas, E. (2008). Ethics and infinity (M. Farhadpour & S. Najafi, Trans.). Tehran: Entesharat-e Saba. [In Persian]
Braun, V., & Clarke, V. (2022). Conceptual and design thinking for thematic analysis. Qualitative Psychology, 9(1), 3–26. https://doi.org/10.1037/qup0000196
Madani, S., et al. (2020). Silent fire: A look at the November 2019 protests. Tehran: Rahman Institute. [In Persian]
Graham, S. (2011). Cities Under Siege: The New Military Urbanism. London: Verso Books.
Tohidlou, S. (2022). Meta-synthesis of existing analyses regarding the 2022 protests in Iran. Journal of Iranian Sociology, 23(3), 145–179. [In Persian]
Tohidlou, S. (2026). Comparison of themes used in formal and informal analyses regarding the Twelve-Day War. Journal of Cultural Studies and Communication, 21(81). https://doi.org/10.22034/jcsc.2026.208400.2914 [In Persian]
Žižek, S. (2022). Event: A philosophical journey through a concept (A. R. Golabi, Trans.). Tehran: Nashr-e Ney. [In Persian]

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 18 خرداد 1405