بازیابی و بازخوانیِ مطالعات دین‌داری در ایران: پیمایش‌های ضمنیِ دین‌داری

نویسنده

دانشیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده
مطالعات دین‌داری در ایران، به‌رغم گسترش نسبی در دهه‌های اخیر، همچنان با ضعف‌هایی در طراحی مفهومی، انسجام روشی و پیوست‌داری زمانی مواجه‌اند. تحلیل تحولات دین‌داری در سطح ملی، مستلزم وجود داده‌هایی معتبر، مقایسه‌پذیر، دارای امتداد زمانی و مبتنی بر الگویی منسجم و قابل‌اتکاست؛ اما معدود پیمایش‌های ملی موجود، به‌ویژه آن دسته که به‌صورت ضمنی به سنجش دین‌داری پرداخته‌اند، فاقد این ویژگی‌ها به‌صورت کامل هستند. این مقاله با هدف بازخوانی چهار پیمایش گستردۀ انجام‌شده در سال‌های ۱۳۵۶، ۱۳۵۹، ۱۳۷۵ و ۱۳۸۳ ـ که از حیث مطالعۀ ضمنی جنبه‌هایی از دین‌داری قرابت‌هایی با یکدیگر دارند ـ تلاش کرده است تا ظرفیت‌های تحلیلی آن‌ها را در ارزیابی تحولات دین‌داری در ایران، با رویکردی تحلیلی-انتقادی ارزیابی کند. تمرکز اصلی مطالعه بر ابعاد صوری و ساختاری پیمایش‌هاست؛ ازجمله انسجام گویه‌ها، کیفیت طراحی ابزار، سطح سنجش، سازگاری مفهومی و امکان مقایسه‌پذیری داده‌ها در طول زمان و در این ارزیابی به سنجش اعتبار نتایج یا تحلیل محتوایی یافته‌ها ورود نشده است. یافته‌ها نشان داد که به‌رغم تفاوت در دامنه جغرافیایی و حجم نمونه، این پیمایش‌ها تنها در برخی گویه‌ها تکرارپذیری داشته‌اند و اغلب در سطح گویه‌ای باقی مانده‌اند. استفاده از سازه‌های مفهومی یا شاخص‌های ترکیبی در آن‌ها بسیار محدود است و همین امر، تحلیل روند یا استنتاج علّی را دشوار می‌سازد. بااین‌حال، همین داده‌های پراکنده تنها منابع در دسترس برای بازسازی بخشی از تاریخ تحولات دین‌داری در ایران به شمار می‌آیند. مقاله ضمن تأکید بر ضرورت تقویت سنت پیمایش‌های منظم و نظریه‌مند، بر لزوم توجه و اقدام اصلاحی محققان و دین‌پژوهان برای جبران مافات و اصلاح مسیر پیمایش‌های آینده و بهره‌برداری انتقادی و محتاطانه از داده‌های موجود در تحلیل و تبیین تحولات پدیدآمده در جامعۀ ایران تأکید می‌کند.

کلیدواژه‌ها


Hill, Peter C., & Ralph W. Hood Jr. (eds.) (1999). Measure of Religiosity. Birmingham, alabama: Religious Education Press.
اسدی، علی و محسنی، منوچهر (۱۳۵۶). گرایش‌های فرهنگی و نگرش‌های اجتماعی در ایران؛ تهران: پژوهشکدۀ علوم ارتباطی و توسعۀ ایران.
Kazemipur, Abdolmohammad, & Rezaei, Ali (2003). Religious Life under Theocracy: The Case of Iran. Journal for the Scientific Study of Religion 42: 3 (347–361).
اسدی، علی و همکاران (1356). گرایش‌های فرهنگی و نگرش‌های اجتماعی در ایران: گزارش منتشرنشده از یک نظرخواهی ملی در سال 1353. تهران: پژوهشکدۀ علوم ارتباطی و توسعۀ ایران.
Alvanabadi, Seyed Ahmad. (1973) A Comparison of Religious Thought in the Third Grade of Islamic and Non-Islamic High Schools; Master's Thesis in Psychology, Tehran: Faculty of Psychology and Educational Sciences, University of Tehran. (in Persian)
اسدی، علی. بهکیش، مهدی و محسنی، منوچهر (۱۳۵۹). گرایش‌های فرهنگی و نگرش‌های اجتماعی در ایران: گزارشی از یک نظرخواهی در تهران در خردادماه 1358؛ تهران: پژوهشکدۀ علوم ارتباطی و توسعۀ ایران.
Asadi, Ali and Mohseni, Manouchehr. (1977) Cultural Trends and Social Attitudes in Iran; Tehran: Iranian Research Institute for Communication Sciences and Development. (in Persian)
بهروان، حسین (13۷۴). مطالعۀ فرهنگ عمومی مشهد. مشهد: ادارۀ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان. (نشریۀ زیراکس‌شده).
Asadi, Ali. Mehdi Behkish and Manouchehr Mohseni. (1970) Cultural Trends and Social Attitudes in Iran: A Report of an Opinion Poll in Tehran in June 1979; Tehran: Iranian Research Institute for Communication and Development Sciences. (in Persian)
جوادی‌یگانه، محمدرضا (13۹۵). ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان. موج سوم، تهران: دفتر طرح‌های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با همکاری مرکز رصد اجتماعی وزارت کشور.
Bahravan, Hossein. (1995) Study of the general culture of Mashhad; Mashhad: General Administration of Culture and Islamic Guidance of Khorasan. (Xeroxed publication). (in Persian)
جواهری، فاطمه (۱۴۰۰). تحلیلی نقادانه از پیمایش‌های ملی در ایران؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
Golriz, Golshan. (1974) A study to prepare a scale of religious attitude and to examine the relationship between religious attitude and other feedbacks and personality traits; Bachelor's thesis in Psychology, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran. (in Persian)
حشمتی، محمدرضا (۱۳۸۴). امید و نگرانی در حوزۀ‌ دین: بررسی پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان (موج دوم ۱۳۸۲)؛ تهران: دفتر طرح‌های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
Heshmati, Mohammad Reza. (2005) Hope and Concern in the Field of Religion: A Study of the National Survey of Iranian Values and Attitudes (Second Wave 2003); Tehran: National Projects Office, Ministry of Culture and Islamic Guidance. (in Persian)
خدایاری‌فرد، محمد و همکاران (1388). گزارش نهایی طرح پژوهشی: آماده‌سازی مقیاس دین‌داری و ارزیابی سطوح دین‌داری اقشار مختلف جامعۀ ایران. تهران: با همکاری سازمان‌های حامی. (انتشار محدود)
Javaheri, Fatemeh. (1400) A Critical Analysis of National Surveys in Iran; Tehran: Research Institute for Culture, Art and Communications. (in Persian)
رضایی، عبدالعلی (138۱). ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان: یافته‌های پیمایش در 28 استان. ویرایش اول، تهران: دفتر انتشارات طرح پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌ها.
Kazemi, Abbas and Mehdi Faraji. (2007) Measures of Religiosity in Iran; Tehran: Society and Culture. (in Persian)
زائری، قاسم (منتشرنشده). ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان. موج چهارم. تهران: مرکز طرح‌های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
Kazemi, Abbas and Faraji, Mehdi. (2011) Religiosity of Iranians - First Wave; Tehran: Islamic Propaganda Organization. (in Persian)
شجاعی‌زند، علی‌رضا (1383الف). ارزش‌های پیمایش و نگرش‌های کارگاه. کتاب ماه علوم اجتماعی. 82، 8-11.
Kazemipour, Abdolmohammad. (2003) Religious Beliefs and Behaviors in Iran: 1979-1980; Tehran: National Plans of the Ministry of Culture and Islamic Guidance. (in Persian)
شجاعی‌زند، علی‌رضا (1383ب). فرایندهای جاری،‌ پروژه‌های ناتمام. کتاب ماه علوم اجتماعی، شماره‌های 86-85، 5-12.
Khodayarifard, Mohammad et al. (2009) Final report of the research project: Preparing a religiosity scale and assessing the levels of religiosity of different strata of Iranian society; Tehran: In cooperation with supporting organizations. (Limited publication) (in Persian)
شجاعی‌زند، علی‌رضا (۱۳۸۴). مدلی برای سنجش دین‌داری در ایران. مجلۀ جامعه‌شناسی ایران، 6(1)، 34-66.
Mohseni, Manouchehr. (1996) A study of social and cultural awareness, attitudes and behaviors in Iran; Tehran. Research and Educational Deputy of the Ministry of Culture and Islamic Guidance. (in Persian)
طالبان، ‌محمدرضا (1393). پیمایش ملی تدین اسلامی ایرانیان. تهران: تهیه و تدوین مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
Shojaei Zand, Ali Reza. (2004a) "Survey Values and Workshop Attitudes". Social Sciences Month Book (Issue 82, August) (pp. 8-11). (in Persian)
علوان‌آبادی، سیداحمد (1352). مقایسه‌ا‌ی در طرز فکر مذهبی کلاس سوم دبیرستان‌ها‌ی اسلامی و غیراسلامی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد روانشناسی، تهران: دانشکدۀ روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران.
Shojaei Zand, Ali Reza. (2004b) "Ongoing Processes, Unfinished Projects". Social Sciences Month Book (Issue 85-86, November and December) (pp. 5-12). (in Persian)
کاظمی، عباس و فرجی، مهدی (138۶). سنجه‌های دین‌داری در ایران. تهران: جامعه و فرهنگ.
Shojaei Zand, Ali Reza. (2005) "A Model for Measuring Religiosity in Iran". Iranian Journal of Sociology (Vol. 6, No. 1) Spring 2005. (pp. 34-66). (in Persian)
کاظمی، عباس و فرجی، مهدی. (1390). دین‌داری ایرانیان- موج اول. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
Taliban, Mohammad Reza. (2014) National Survey of Islamic Religiosity of Iranians; Tehran: Prepared and compiled by the Iranian Student Opinion Polling Center (ISPA); Jihad University Publishing Organization. (in Persian)
کاظمی‌پور، عبدالمحمد (1382). باورها و رفتارهای مذهبی در ایران: 1379-1353. تهران: طرح‌های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
National Survey of Iranian Cultural Developments: Cultural Trends and Social Attitudes of Iranians (Godarzi 2004), Office of National Projects of the Ministry of Culture and Islamic Guidance (published by the Islamic Propaganda Organization). (in Persian)
گلریز، گلشن (1353). پژوهشی برای تهیۀ مقیاس نگرش مذهبی و بررسی رابطۀ بین نگرش مذهبی با سایر بازخوردها و خصوصیات شخصیتی. پایان‌نامۀ کارشناسی روانشناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.
Values and Attitudes of Iranians: First Edition (Rezaei 2002) (Survey findings in 28 provinces). Tehran: National Values and Attitudes Survey Project Publication Office. (in Persian)
گودرزی، محسن (1382). ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان: یافته‌های پیمایش در 28 استان. موج دوم، ویرایش اول، تهران: دفتر انتشارات طرح پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌ها.
Values and Attitudes of Iranians: Second Wave, First Edition (Godarzi 2003) (Survey findings in 28 provinces). Tehran: National Values and Attitudes Survey Project Publication Office. (in Persian)
گودرزی، محسن (1383). پیمایش ملی تحولات فرهنگی ایرانیان: گرایش‌های فرهنگی و نگرش‌های اجتماعی ایرانیان. دفتر طرح‌های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (انتشار از سوی سازمان تبلیغات اسلامی).
Values and Attitudes of Iranians: The Third Wave (Javadi Yeganeh 2016) Tehran: National Projects Office of the Ministry of Culture and Islamic Guidance in cooperation with the Social Monitoring Center of the Ministry of Interior. (in Persian)
محسنی، منوچهر (1375). بررسی آگاهی‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی در ایران. تهران: معاونت پژوهشی و آموزشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
Values and Attitudes of Iranians: The Fourth Wave (Zaeri- unpublished) Tehran: National Projects Center of the Ministry of Culture and Islamic Guidance. (in Persian)
محسنی، منوچهر (۱۳۷۵). بررسی آگاهی‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی در ایران. تهران: معاونت پژوهشی و آموزشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
Workshop on Analysis of Findings of the Survey of Iranian Values and Attitudes: Religious Beliefs and Social Attitudes (2002), Tehran: Office of National Projects of the Ministry of Culture and Islamic Guidance. (in Persian)
Hill, Peter C., & Ralph W. Hood Jr. (eds.) (1999). Measure of Religiosity. Birmingham, alabama: Religious Education Press.
Kazemipur, Abdolmohammad, & Rezaei, Ali (2003). Religious Life under Theocracy: The Case of Iran. Journal for the Scientific Study of Religion 42: 3 (347–361).

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 18 خرداد 1405