تجربۀ زیستۀ زنان از فرایند دادرسی طلاق در شهر تهران

نویسنده

استادیار مطالعات زنان، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

چکیده
افزایش نرخ طلاق در ایران همراه با طولانی‌شدن فرایند دادرسی و چالش‌های حقوقی و اجتماعی مرتبط، طلاق را به یک مسئلۀ اجتماعی برجسته تبدیل کرده است. این پژوهش کیفی، با استفاده از روش تحلیل روایت، تجربۀ زیسته زنان تهرانی در فرایند دادرسی طلاق را بررسی کرده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ زن مطلقه یا در شُرف طلاق جمع‌آوری شد که بین سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲ در تهران مراحل طلاق را طی کرده‌اند. نمونه‌گیری هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل روایت‌ها، یافته‌ها را در چهار موقعیت کلیدی دسته‌بندی کرد: ۱) شروع زندگی خانوادگی، شامل سبک‌های آشنایی (سنتی، دوستی، واسطه‌ای)؛ ۲) بسترسازهای جدایی، مانند اعتیاد، خیانت و اختلالات روانی یا جنسی همسر؛ ۳) فرایند دادرسی، متأثر از اطالۀ دادرسی، قوانین مردسالارانه و رفتارهای ناپسند قضایی؛ ۴) کشاکش حقوقی برای جدایی، شامل جدایی توافقی، بخشیدن مهریه و بازخوردهای متنوع از دادرسی. نتایج نشان داد که عوامل ساختاری (مانند اطالۀ دادرسی و نابرابری‌های جنسیتی در قوانین)، فرهنگی (مانند انگ‌های اجتماعی) و فردی (مانند حمایت خانوادگی، حضور وکیل و نحوۀ صحبت‌کردن و حضور زنان در جلسات دادگاه) نقش مهمی در تجربه زنان از روند رسیدگی به پرونده‌های طلاق و دادرسی دارند. این یافته‌ها، با تأکید بر فرسایندگی فرایند طلاق برای زنان، ضرورت اصلاحات حقوقی، تقویت حمایت‌های اجتماعی و کاهش تبعیض جنسیتی در نظام قضایی را برجسته می‌کنند. مطالعه حاضر به فهم عمیق‌تر نابرابری‌های جنسیتی در نهادهای حقوقی کمک کرده و زمینه‌ساز پیشنهادهایی برای سیاست‌گذاری در راستای حمایت از زنان مطلقه است.

کلیدواژه‌ها


Amato, Paul R. (2000). The Consequences of Divorce for Adults and Children, Journal of Marriage and Family, 62(4), 1269-1287 .
اردلی، نسرین، عطاری، یوسفعلی و جوادزاده‌شهشهانی، فاطمه (1400). مطالعه تجربه زیسته زوج‌های در معرض طلاق و طلاق‌گرفته شهر اهواز و تدوین بسته آموزشی پیشگیری از طلاق. فصلنامۀ توسعۀ اجتماعی، 15(3)، 107-140.
Greene, K., & Faulkner, S. L. (2005). Gender, belief in the sexual double standard, and sexual talk in heterosexual dating relationships. Sex Roles, 53(3), 239-251.
احمدی، محمدعلی (1397). انواع طلاق و ویژگی‌های آن. پنجمین کنفرانس ملی حقوق و مطالعات قضایی، مقاله کنفرانس، قابل‌دسترس در: https://civilica.com/doc/802274
Hand, M. M., Thomas, D., Buboltz, W. C., Deemer, E. D., & Buyanjargal, M. (2013). Facebook and romantic relationships: intimacy and couple satisfaction associated with online social network use. Cyberpsychology, behavior, and social networking, 16(1), 8-13.
باستانی، سهیلا، غلام‌زاده‌جفره، مریم و سودانی، منصور (1402). سازگاری با طلاق: تأملی بر تجربه زیسته زنان مطلقه از سازگاری با طلاق. فصلنامۀ زن و جامعه، 14(2)، 141-156.
Helle, H. J., &eisenstadt, S. N. (Eds.). (1985). Micro-sociological theory. Sage. li, W., Garland, E. L. & Howard, M. O. (2014). Family factors in internet addiction among Chinese youth: a review of English-and Chinese-language studies. Computers in Human Behavior, 31, 393-411.
پورموسوی، مریم، دیباوجری، مریم و منادی، مرتضی (1399). تجربه زیسته انصراف از جدایی در بین زنان متقاضی طلاق. فصلنامۀ رفاه اجتماعی، 20(76)، 131-165.
Jaberi, S., Etemadi, O., Fatehizade, M., & Rabbani Khorasgani, A. (2022). Iranian women’s divorce style: a qualitative study. Family process, 61(1), 436-450.
روحانی، علی و عابدی دیزناب، محدثه (۱۳۹۹). دوآلیته تبعیض و امید نظریه‌ای زمینه‌ای از تراژکتوری شکل‌گیری تبعیض جنسیتی میان زنان طبقه متوسط شهر تبریز. فصلنامۀ زن در توسعه و سیاست، ۱۸ (۱)، ۷۹-۵۵.
Molina, O. (2000) "African American Women's Unique Divorce Experiences." Journal of Divorce & Remarriage, 32(3, 4): 93-99.
زرگر، فاطمه و نشاط‌دوست، حمیدرضا (1386) بررسی عوامل مؤثر در بروز طلاق در شهرستان فلاورجان، فصلنامه خانواده‌پژوهی، 3(3)، 749-737.
Moxnes, Kari. (2003). Risk factor in divorce; Perception by the children, Sage publication, London. Thousand Oaks and New Delhi, 10(2), 131-146.
ستوده، هدایت‌الله (1399). آسیب‌شناسی اجتماعی. تهران: آوای نور.
Torres, C., Vallejo-huanga, D., &Ocana, X. R. (2021). Quantitative evaluation of family functions and changes in a postmodern context https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0747563213004.
شهریاری، مرضیه و نواح، عبدالرضا (1400). تجربه زیسته زنان متقاضی طلاق از فرایندهای وقوع طلاق. فصلنامۀ تحقیقات فرهنگی ایران، 15(1)، 97-120.
Weinstein, D. (1983). The dialectic of life and thought: Georg Simmel's philosophy of history. History of European Ideas.
شهراد، فرشته (1399). بررسی فرایند دادرسی طلاق توافقی در بین زنان شهر تهران. پژوهشنامه مددکاری اجتماعی، 7(26)، 181-216.
Abdollahi, Asghar, Ahadi, Hassan, Tajeri, Biouk, & Hajalizadeh, Kobra (2020). The experience of divorce from the perspective of divorced couples in Tehran during the first five years of marriage. Strategic Studies on Women (Formerly Women's Book), 23(89), 144–162. (in Persian)
صادقی‌فسایی، سهیلا و ایثاری، مریم (1391). تحلیل جنسیتی از زندگی پس از طلاق: مطالعه کیفی. فصلنامۀ زن در توسعه و سیاست، 10(3)، 5-30.
Ahmadi, Mohammadali (2018). Types of divorce and their characteristics. Fifth National Conference on Law and Judicial Studies, Conference paper, Available at: https://civilica.com/doc/802274. (in Persian)
عبداللهی، اصغر، احدی، حسن، تاجری، بیوک و حاج‌علیزاده، کبری (۱۳۹۹). تجربه طلاق از منظر زوجین مطلقه در شهر تهران در پنج سال اول زندگی. مطالعات راهبردی زنان کتاب زنان سابق، ۲۳(۸۹) ۱۶۲-۱۴۴.
Ardali, Nasrin, Attari, Yousefali, & Javadzadeh-Shahsahani, Fatemeh (2021). A study of the lived experiences of couples at risk of divorce and divorced in Ahvaz city and the development of an educational package for divorce prevention. Journal of Social Development, 15(3), 107–140. (in Persian)
قاسمی، علیرضا و ساروخانی، باقر (1392). عوامل مرتبط با طلاق در زوجین متقاضی طلاق توافقی (شهرستان کرمانشاه). مطالعات علوم اجتماعی ایران، 10(39)، 69-87.
Bastani, Soheila, Gholamzadeh-Jefreh, Maryam, & Soudani, Mansour (2023). Adjustment to divorce: Reflections on the lived experiences of divorced women regarding adjustment to divorce. Journal of Woman and Society, 14(2), 141–156. (in Persian)
کاتوزیان، ناصر (1385). حقوق مدنی خانواده: نکاح و طلاق، روابط زن و شوهر. جلد اول، چاپ هفتم. تهران: شرکت سهامی انتشار.
Creswell, John W. (2016). Qualitative inquiry and research design (Hassan Danaeifard & Hossein Kazemi, Trans.). Tehran: Saffar. (Original work published 2013)
کرسول، جان دبلیو (1395). پویش کیفی و طرح پژوهش (حسن دانایی‌فرد و حسین کاظمی، مترجمان). تهران: صفار.
Ghasemi, Alireza, & Saroukhani, Bagher (2013). Factors associated with divorce among couples seeking mutual consent divorce (Kermanshah county). Iranian Journal of Social Studies, 10(39), 69–87. (in Persian)
کریمی، یوسف، الماسی، سکینه، محمدی، رزگار و فاضلی، حسن (۱۳۹۵). مطالعه بسترهای طلاق در افراد مطلقه: پژوهشی پدیدارشناسانه. فصلنامه مطالعات روان‌شناسی بالینی، 7(۲۵)، 191-211.
Giddens, Anthony (2019). Sociology by Anthony Giddens (Hassan Chavoshian, Trans.). Tehran: Ney. (Original work published 2017)
گیدنز، آنتونی (1398). جامعه‌شناسی آنتونی گیدنز (حسن چاوشیان، مترجم). تهران: نی.
Hedayatnia, Farajollah (2019). The capacity of law in strengthening the family. Tehran: Research Institute of Islamic Culture and Thought. (in Persian)
محزون، علی‌اکبر (1395). تولید آمارهای ثبتی جمعیتی و روند افزایشی کیفیت و پوشش ثبت وقایع حیاتی در سازمان ثبت‌احوال، مجموعه مقالات همایش دولت و ملت.
Karimi, Yousef, Almasi, Sakineh, Mohammadi, Rezgar, & Fazeli, Hassan. (2016). A study of the contexts of divorce among divorced individuals: A phenomenological study. Journal of Clinical Psychology Studies, 7(25), 191–211. (in Persian)
مرادی، امیر و میرزائی، معصومه (1402). تجربه زیسته زوجین متقاضی طلاق (با تأکید بر سنخ‌شناسی معنای طلاق و نقش تحولات دوره زندگی در وقوع طلاق). فصلنامۀ خانواده‌پژوهی، 75(19)، 415-436.
Katoozian, Nasser (2006). Family civil law: Marriage and divorce, spousal relations (Vol. 1, 7th ed.). Tehran: Enteshar Joint Stock Company. (in Persian)
محمدپور، احمد (1382). روش تحقیق کیفی (ضدروش 1). تهران: جامعه‌شناسان.
Mahzoon, Aliakbar (2016). Production of registered demographic statistics and the increasing trend of quality and coverage of vital events registration in the National Organization for Civil Registration. Proceedings of the Government and Nation Conference. (in Persian)
مقدس‌جعفری، نسترن (1390). تحولات مقررات طلاق در ایران و تأثیر آن بر نرخ طلاق. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ آموزش‌های الکترونیکی، دانشگاه قم.
Mohammadpour, Ahmad (2003). Qualitative research method (Anti-method 1). Tehran: Jameeshenasan. (in Persian)
نیک‌بخت نصرآبادی، علیرضا، پاشایی‌ثابت، فاطمه و بستامی، علیرضا (1395). تصمیم‌گیری و تجربه زنان در مورد طلاق در شهر تهران: یک نظریه داستانی. نشریۀ روان‌پرستاری، 4(3)، 66-74.
Moghadas-Jafari, Nastaran. (2011). Transformations in divorce regulations in Iran and their impact on divorce rates [Unpublished master’s thesis]. Faculty of E-Learning, University of Qom. (in Persian)
نایبی، هوشنگ و نظریان، شیما (1400). تبیین جامعه‌شناختی طلاق عاطفی. مطالعات جامعه‌شناختی، 28(1)، 163-181.
Moradi, Amir, & Mirzaei, Masoumeh (2023). The lived experiences of couples seeking divorce (with an emphasis on the typology of the meaning of divorce and the role of life course transitions in divorce occurrence). Journal of Family Research, 19(75), 415–436. (in Persian)
هدایت‌نیا، فرج‌الله (1398)، ظرفیت حقوق در تحکیم خانواده. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
Naybi, Hooshang, & Nazarian, Shima (2021). A sociological explanation of emotional divorce. Sociological Studies, 28(1), 163–181. (in Persian)
Nikbakht Nasrabadi, Alireza, Pashaie-Sabet, Fatemeh, & Bastami, Alireza (2016). Decision-making and experiences of women regarding divorce in Tehran: A narrative theory. Journal of Psychiatric Nursing, 4(3), 66–74. (in Persian)
Pourmousavi, Maryam, Diba Vajari, Maryam, & Monadi, Morteza (2020). The lived experience of withdrawing from separation among women seeking divorce. Journal of Social Welfare, 20(76), 131–165. (in Persian)
Rouhani, Ali, & Abedi Diznab, Mohadeseh (2020). The duality of discrimination and hope: A grounded theory of the trajectory of gender discrimination formation among middle-class women in Tabriz city. Journal of Woman in Development and Politics, 18(1), 55–79. (in Persian)
Sadeghi-Fasaei, Soheila, & Isari, Maryam (2012). Gendered analysis of life after divorce: A qualitative study. Journal of Woman in Development and Politics, 10(3), 5–30. (in Persian)
Shahrad, Fereshteh (2020). Examining the process of mutual consent divorce among women in Tehran city. Social Work Research Journal, 7(26), 181–216. (in Persian)
Shahriari, Marzieh, & Nava, Abdolreza (2021). The lived experiences of women seeking divorce regarding the processes of divorce occurrence. Journal of Iranian Cultural Research, 15(1), 97–120. (in Persian)
Sotoodeh, Hedayatollah (2020). Social pathology. Tehran: Avaye Noor. (in Persian)
Zargar, Fatemeh, & Neshat-Doost, Hamidreza (2007). Investigating the factors affecting the occurrence of divorce in Falavarjan county. Journal of Family Research, 3(3), 737–749. (in Persian)

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 18 خرداد 1405