پدیدارشناسی تجربۀ معتادین درحال‌بهبودی و خانوادۀ آن‌ها در شبکۀ روابط اجتماعی

نویسنده

پژوهشگر مستقل و پست‌دکتری دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
این پژوهش با هدف دستیابی به درکی عمیق‌تر از پدیده اجتماعی اعتیاد و بازگشت به آن، به مطالعۀ پدیدارشناسانۀ تجربۀ زیستۀ فرد مصرف‌کنندۀ درحال‌بهبودی و خانوادۀ او پرداخته است. داده‌ها با ترکیبی از روش‌های مشاهده مستقیم و مصاحبه‌های عمیق گردآوری شدند. در روش مشاهده مستقیم، جلسات همدردی مصرف‌کنندگان در حال بهبودی (NA)، کنگره ۶۰ و خانواده‌های آنان مورد بررسی قرار گرفت. در روش مصاحبه عمیق، مشارکت‌کنندگان شامل ۱۱ نفر از روان‌پزشکان، روان‌شناسان و همتایان درمانی بودند. یافته‌ها نشان داد برخی خانواده‌ها با حمایت‌های بیش از حد و کنترل‌گری، فرصت تجربه کردن و مواجهه با چالش‌های زندگی را از فرزندان خود سلب کرده‌اند که این امر به «اجتناب تجربه‌ای» منجر شده و به‌عنوان یکی از علل شکل‌گیری اعتیاد مطرح است. بر اساس این نتایج، فرد مصرف‌کننده پس از اولین تجربه مصرف، احساس می‌کند «زندگی‌اش تازه روبه‌راه شده» و «به آرامش رسیده است»، در حالی که خانواده او با احساساتی از قبیل نگرانی، هراس، شرم و سرزنش مواجه می‌شود. این شکاف در تجربیات باعث می‌شود که فرد مصرف‌کننده و خانواده‌اش از حوزه درک متقابل یکدیگر خارج شوند و این امر به تداوم مصرف و بازگشت به اعتیاد منجر گردد. برخی از خانواده‌ها از طریق شرکت در جلسات همدردی می‌آموزند که با تغییر سبک زندگی و به‌کارگیری رویکرد «رها کردن با عشق»، می‌توانند به بهبود مصرف‌کننده کمک کنند یا حداقل از قربانی شدن سایر اعضای خانواده جلوگیری نمایند. این نتایج نشان می‌دهد که برخی مصرف‌کنندگان با شرکت در جلسات همدردی (NA و کنگره ۶۰) موفق به دستیابی به درمان و حفظ پاکی شده‌اند. با این وجود، همچنان برخی خانواده‌ها و فعالان حوزه درمان با دو چالش اصلی مواجه‌اند: درک فرد مصرف‌کننده به‌عنوان مجرم پس از ارتکاب جرم و انتخاب بین درمان داوطلبانه یا اجباری.

کلیدواژه‌ها


Sheikh Ansari, Mahin. & Godarzi Mitra (2015). The Factors affecting the tendency of youth to consume marijuana in the age of pervasive media, Amity Journal of Media & Communication Studies Copyright 2015 by ASCO 2015, Vol. 5, No. 1 – 2, 40-54.
اشتراوس، انسلم و کربین، جولیت (1390). مبانی پژوهش کیفی (ابراهیم افشار، مترجم). تهران: نی
Alipourasadabadi, Fereshteh, & Namdarpour, Fahima (2023). Identification of Factors Influencing the Relapse of Women Recovered from Substance Addiction: A Qualitative Study. Scientific Quarterly of Research on Addiction, 17(68), 47-68. (in Persian)
باخ، پاتریشیا و موران، دنیل ج. (1393). در عمل؛ مفهوم‌پردازی مورد در درمان پذیرش و تعهد (سارا کمالی و نیلوفر کیان‌راد، مترجمین). تهران: انتشارات ارجمند.
Bach, Patricia, A. & Moran, Daniel J. (2014). In practice: Case conceptualization in acceptance and commitment therapy. (Sara Kamali, & Nilofar Kianrad, Trans.). Tehran: Arjmand Publications. (in Persian)
پیله‌وری، اعظم و جوادی، محمدحسین (1398). زمینه و شرایط خانوادگی مؤثر بر عود اعتیاد یک پژوهش کیفی. تحقیقات کیفی در علوم سلامت، 8(2)، 117-107.
Cooper, Mick (2014). Existential therapies. (Seyed Mohammad Kalantar Gosheh, Trans.). Tehran: Avai Noor Publications. (in Persian)
جلیلیان، فرشته (1388). بررسی شبکه روابط/پیوندهای اجتماعی غیررسمی سالم و ناسالم در بین جوانان معتاد 35-18 سال مراکز ترک اعتیاد. فصلنامه علمی اعتیاد پژوهی، 3(9)، 138-115.
Fouladiyan, Majid, & Mohamadi, Mahla (2023). The Comparison of the Addiction Relapse-Related Factors between the two Groups of Individuals with permanent withdrawal and Relapse to Drug Use. Scientific Quarterly of Research on Addiction, 17(67), 377-355. (in Persian)
جهاندارلاشکی، زینب (1402). واکاوی درگیری خانواده در اعتیاد: مطالعه‌ای کیفی. مطالعات راهبردی زنان، 25(101)، 199-177.
Heidegger, Martin (2024). Being and Time. (Siavash Jamadi, Trans.). Tehran: Qafnos Publications.(in Persian)
روشن‌پژوه، محسن (1396). تدوین اسناد سیاست‌گذاری شامل سند جامع حمایت‌های اجتماعی و درمان اعتیاد؛ سند جامع تحقیقات و سند راهبردی مقابله با عرضه مواد مخدر و روان‌گردان‌ها. تهران: دنیای درون.
Jaliliyan, Freshte (2009). Examining the network of healthy and unhealthy informal social ties/relationships among young addicts aged 18-35 years old in addiction treatment centers. Scientific Quarterly of Research on Addiction, 3 (9), 115-138. (in Persian)
رحمانی، اسماعیل (1403، 24 مرداد). بازگشت 94 درصد معتادان درمان شده به اعتیاد نگران‌کننده است. خبرگزاری ایسنا. https://www.isna.ir/news/1403052416876
Lashaki Jahandar, Zeynab (2023). Analysis of family involvement in addiction: a qualitative study. Women's Strategic Studies, 25(101), 177-199. (in Persian)
رحیمی، حسین (1397، 19 خرداد). بازگشت 90 درصد معتادان بعد از ترک به مصرف دوباره. خبرگزاری مهر. https://www.mehrnews.com/news/4315725
Levinas, Emmanuel (2013). Existence and Existents. (Masoud Alia, Trans.). Tehran: Qafnos Publications. (in Persian)
رهبری‌غازانی، نسرین، حاجلو، نادر و آقاجانی، سیف‌الله (1402). اثربخشی توانمندسازی خانواده مبتنی بر درمان راه‌حل‌محور کوتاه‌مدت بر تغییر جو عاطفی خانواده و پیشگیری از اعتیاد در نوجوانان دارای والدین وابسته به مواد. فصلنامۀ اعتیادپژوهی،17(67)، 100- 79.
Lindlof, Thomas R., & Taylor, Bryan C. (2009). Qualitative communication research methods. (Abdolla Givian, Trans.). Tehran: Hamshahri Publications. (in Persian)
سجویک، پیتر (1388). دکارت تا دریدا مروری بر فلسفۀ اروپایی (محمدرضا آخوندزاده، مترجم). تهران: نی.
Madani Ghafarakhi, Saeed (2011). Addiction in Iran. Tehran: Saless Publication. (in Persian)
شیخ‌انصاری، مهین (1398). نظریه شبکه روابط اجتماعی در اعتیاد: معتاد از منظر لویناس. تهران: جامعه‌شناسان.
Mohammadpour, Ahmad (2010). Meta Method: Philosophical and practical foundations of mixed methods research in social and behavioral sciences. Tehran: Sociologists Publications. (in Persian)
شیخ‌انصاری، مهین (1402). سازوکارهای درمانی انجمن معتادان گمنام و کنگرۀ 60: شبکه روابط اجتماعی جایگزین برای معتادان درحال‌بهبودی. مجلۀ مطالعات اجتماعی ایران (ویژه‌نامه تحلیل شبکه)، 3(17)، 152-119.
Nemati Sogli Tappeh, Fatema, & Khaledian, Mohammad (2022).The Qualitative Study of Factors Affecting Relapse to Drug Abuse and Addiction with a Grounded Theory Approach. Scientific Quarterly of Research on Addiction, 16(64), 307-279. (in Persian)
شیخ‌انصاری، مهین (1403). هستی‌شناسی معتاد (نظریه شبکه روابط اجتماعی در اعتیاد). مجلۀ جامعه‌شناسی ایران، (1)25، 28-5.
Pilehvari, Azam, & Javadi, Seyed Mohammad Hossein (2019). Affective Context and Familial Conditions on Drug Addiction Relapse:A Qualitative Study. Qualitative research in health sciences. 8(2), 107-117. (in Persian)
علیپوراسدآبادی، فرشته و نامدارپور، فهیمه (1402). شناسایی عوامل مؤثر در بازگشت مجدد زنان بهبودیافته به مواد مخدر: یک مطالعه کیفی. فصلنامۀ اعتیادپژوهی، 17(68)، 68 -47.
Rahbari Ghazani, Nasreen, Hajloo Nader, & Aghajani, Seyfollah (2023). The Effectiveness of Family Empowerment Based on Short-Term Solution-Oriented Therapy in Changing the Emotional Atmosphere of the Family and the Preventing of Addiction in Adolescents with Substance-Dependent Parents. Scientific Quarterly of Research on Addiction, 17(67), 79-100. (in Persian)
فولادیان، مجید و محمدی، مهلا (1402). مقایسه عوامل مرتبط با بازگشت به اعتیاد در دو گروه با ترک قطعی و عود مجدد به مصرف مواد مخدر. فصلنامۀ اعتیادپژوهی، 17(67)،377 -355.
Rahimi, Hosean (2018, June 9). 90% of addicts relapse after quitting. MEHR News Agency. https://www.mehrnews.com/news/4315725 (in Persian)
کوپر، میک (1393). درمان‌های وجودی (سیدمحمد کلانتر گوشه، مترجم). تهران: آوای نور.
Rahmani, Esmail (2024, August 14). The return of 94% of treated addicts to addiction is worrying. ISNA News Agency https://www.isna.ir/news/1403052416876 (in Persian)
لویناس، امانوئل (1392). از وجود به موجود (مسعود علیا، مترجم). تهران: ققنوس.
Roshanpajouh, Mohsen (2017). Development of policy documents including the comprehensive social support and addiction treatment document; Comprehensive research document, and strategic document to combat the supply of drugs and psychotropic substances. Tehran: Inner world Publications. ( in Persian)
لیندلف، تامس و تیلور، برایان (1388). روش تحقیق کیفی در علوم ارتباطات (عبدالله گیویان، مترجم). تهران: همشهری.
Sedgwick, Peter (2009). Descartes to Derrida: A Review of European Philosophy. (Mohammad Reza Akhoundzadeh, Trans.). Tehran: Ney Publication. (in Persian)
مدنی قهفرخی، سعید (1390). اعتیاد در ایران. تهران: ثالث.
Sheikh Ansari, Mahin (2019). Theory of Social Relations Network in Addiction: Addict from
محمدپور، احمد (1389). فراروش: بنیان‌های فلسفی و علمی روش تحقیق ترکیبی در علوم اجتماعی و رفتاری. تهران: جامعه‌شناسان.
Levinas perspective. Tehran: Sociologists Publications in collaboration with Methodologists Publications. (in Persian)
نعمتی‌سوگلی‌تپه، فاطمه و خالدیان، محمد (1401). عوامل مؤثر بر عود مجدد به سوءمصرف مواد مخدر و اعتیاد با رویکرد گراندد تئوری. فصلنامۀ علمی اعتیاد پژوهی، 16(64)، 307- 279.
Sheikh Ansari, Mahin (2023). Therapeutic Mechanisms of Narcotics Anonymous and Congress 60: Alternative Social Network for Recovering Addicts. Journal of Iranian Social Studies (Special Issue of Network Analysis), 3(17), 119-152. (in Persian)
هایدگر، مارتین (1403). هستی و زمان (سیاوش جمادی، مترجم). چاپ دوازدهم، تهران: ققنوس.
Sheikh Ansari, Mahin (2024). Ontology of the Addict: Social relations Network Theory in Addiction. Iranian Journal of Sociology. 25 (1). 5-28.(in Persian)
یزدانی، محمدرضا، ساروخانی، باقر و وثوقی، منصور (1402). تحلیل جامعه‌شناختی افول ارتباطات درون خانوادگی و بازگشت به اعتیاد (شهر گرگان 1400- 1401). فصلنامۀ علمی مطالعات راهبردی ارتباطات، 3(7)، 50-33.
Sheikh Ansari, Mahin, & Godarzi, Mitra (2015). The Factors affecting the tendency of youth to consume marijuana in the age of pervasive media, Amity Journal of Media & Communication Studies Copyright 2015 by ASCO 2015,(5, 1 – 2), 40-54.
Sheikh Ansari, Mahin. & Godarzi Mitra (2015). The Factors affecting the tendency of youth to consume marijuana in the age of pervasive media, Amity Journal of Media & Communication Studies Copyright 2015 by ASCO 2015, Vol. 5, No. 1 – 2, 40-54.
Strauss, Anselm. L., & Corbin, Juliet (2011). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for grounded theory. (Abrahim Afshar, Trans.). Tehran: Ney Publication. (in Persian)
Yazdani, Hamid Reza, Saroukhani, Bagher, & Vosooqhi, Mansoor (2023). Sociological Analysis of decline of Intra-family Communication and Addiction Relapse (Gorgan, 2021-2022). Scientific quarterly of strategic communication studies, 3(7), 33-50. (in Persian)

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 18 خرداد 1405