بازنمایی گفتمانی سوژۀ معتاد در سینمای ایرانِ پساانقلاب

نویسندگان

1 عضو هیئت‌علمی پژوهشی، گروه آسیب‌شناسی اجتماعی، جهاد دانشگاهی، واحد البرز، کرج، ایران

2 استادیار جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

چکیده
بازنمایی گفتمانی مسئلۀ اعتیاد و سوژه‌های معتاد در سینمای ایران و نسبت آن‌ها با مناسبات اجتماعی زمانۀ خود طی دهه‌های پس از انقلاب اسلامی، دستخوش تغییرات عمده‌ای شده است. این مقاله با استفاده از روش تحلیل گفتمانی فوکو، به بررسی چگونگی بازنمایی سوژۀ اعتیاد و معتادان و تحولات آن در فیلم‌های سینمایی سال‌های پساانقلاب می‌پردازد. در راستای این هدف، پنج فیلم شاخص (تیغ و ابریشم، باد و شقایق، بوتیک، سنتوری، ابد و یک روز) که هر یک معرّف دوره‌ای از تحولات تاریخی-سیاسی چهار دهۀ اخیر در بازنمایی اعتیاد و سوژۀ برآمده از آن بوده‌اند، به روش نمونه‌گیری هدفمند برای تحلیل گفتمانی برگزیده شده‌اند. یافته‌ها نشان داد در سال‌های اولیه انقلاب، بازنمایی اعتیاد در فیلم‌های سینمایی عمدتاً در قالب یک دستور کار سیاسی-انقلابی و با حمایت نهادهای حاکمیتی برای مدیریت و کاهش اعتیاد انجام می‌شُد. اما در دهه‌های بعد، این بازنمایی‌ها از کنترل رسمی خارج شد و به تکثیر گفتمان‌هایی انجامید که گاه با اهداف اولیه در تضاد بودند. درمجموع، اگرچه سینمای ایران تلاش داشته است تا همگام با تحولات قدرت و کردارهای گفتمانی همبستۀ آن در هر دوره، درکی نوین از مسئلۀ اعتیاد و سوژۀ معتاد ارائه دهد؛ درعین‌حال، در پی این نیز بوده که از طریق بازنمایی‌های خود به بازاندیشی دربارۀ معضل اعتیاد بپردازد و شیوۀ جدیدی از اندیشیدن به مضمون پیش‌گفته را به لطف تصویر بنا نهد. این بازنمایی‌ها تأثیری معنادار بر ادراک اجتماعی، سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و برداشت عمومی از سوژه‌های معتاد داشته است. این مقاله بر اهمیت تحلیل تاریخی گفتمان‌های سینمایی برای درک بهتر نسبت اعتیاد با مناسبات قدرت، فرهنگ و سیاست تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها


Benjamin, Walter. (1973). The work of art in the age of mechanical reproduction, In Illuminations, London: Fontana.
استوری، جان (1386). مطالعات فرهنگی درباره فرهنگ عامه (حسین پاینده، مترجم). تهران: آگه.
Baker, Paul (2011). Key Terms in Discource Analysis, Continuum International Publisher.
بنت، اندی (1386). فرهنگ و زندگی روزمره (لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان، مترجمان). تهران: اختران.
Danesi, Marcel (2004). Messages, Signs and Meanings, Toronto: University of Toronto Press.
بودریار، ژان (1389). جامعه مصرفی (پیروز ایزدی، مترجم). تهران: ثالث.
Fiske, John & Hartley, John (2003). Reading Television, Oxford, Routledge.
پورنوروز، منیژه (1382). تحلیل محتوای تصویر ارائه‌شده از اعتیاد و معتاد در مجموعه تلویزیونی مسافر. تهران: اداره کل مطالعات رسانه و ارتباطات، مرکز تحقیقات مطالعات و سنجش برنامه‌های صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
Gee, James Paul (2005). An Introduction to Discourse Analysis: Theory and Method, London: Routledge.
دلوز، ژیل (1386). فوکو (نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، مترجمان). تهران: نی.
Halliday, Michael Alexander Kirkwood (1989). Language, Context and Text: Aspect of Language in a social Semiotics Perspective, Oxford: Oxfoed University Press.
راودراد، اعظم (1382)، نظریه‌های جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. تهران: دانشگاه تهران.
Rafter, Nichole (2007). Crime, film and criminology: Recent sex-crime movies, Theoretical Criminology, 11(3), 403–420.
دووینیو، ژان (1379). جامعه‌شناسی هنر (مهدی سحابی،مترجم). تهران: مرکز.
Rafter, Nicole (2006). Shots in the Mirror: Crime Films and Society (2nd ed.). New York: Oxford University Press.
سلطانی‌گردفرامرزی، مهدی (1391). بررسی چگونگی بازنمایی مسئله اعتیاد و معتادان در فیلم‌های سینمایی پس از انقلاب اسلامی. تهران: مرکز آموزش و پژوهش ستاد مبارزه با مواد مخدر.
Hersey, Curt (2005). scripting treatment: representations of recovery from addiction in Hollywood films, Contemporary drug problems, 32(3), by Federal Legal Publications, Inc.
سلطانی‌گردفرامرزی، مهدی و اسماعیل‌زاده، علی‌اصغر (1393). شیوه‌های بازنمایی اعتیاد در سینمای ایران. فصلنامۀ اعتیادپژوهی، (۲۹)، 35-21.
Rantala, Varpu (2013). Techniques of the invisible: cinematic images of being addicted. Noroic studies on alcohol and drugs, 30(1-2), 105-122.
سولیوان، تام (1385). مفاهیم کلیدی ارتباطات (میرحسن رئیس‌زاده، مترجم). تهران: فصل نو.
Room, R. (2015). Portraying the alcoholic: Images of intoxication and addiction in American alcoholism movies, 1931-1962. Substance Use & Misuse, 50(4), 503-507.
ضیمران، محمد (1382). درآمدی بر نشانه‌شناسی هنر. تهران: قصه.
Baudrillard, Jean (2010). The Consumer Society. Translated by Pirouz Izadi, Tehran: Sales Publications. (in Persian)
فیسک، جان (1386). درآمدی بر مطالعات ارتباطی (مهدی غبرایی، مترجم) تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها.
Bennett, Andy (2005). Culture and Everyday Life. translated by Leila Joafshani and Hasan Chavoshian. Tehran: Akhtaran publishing. (in Persian)
فوکو، میشل (1389). تئاتر فلسفه (نیکو سرخوش و افشین جهاندیده،مترجمان). تهران: نی.
Deleuze, Gilles (2007). Foucault. Translated by Nikoo Sarkhosh & Afshin Jahandideh, Tehran: Ney Publication. (in Persian)
فوکو، میشل (1384). اراده به دانستن (نیکو سرخوش و افشین جهاندیده،مترجمان). تهران: نی.
Duvinage, John (1997). Sociology of art , translated by Mehdi Shabi, Tehran: Markaz Publications. (in Persian)
فوکو، میشل (1392). دیرینه‌شناسی دانش (نیکو سرخوش و افشین جهاندیده،مترجمان). تهران: نی.
Hayward, Susan (2002). Key Concepts in Cinema Studies. Translated by a Group of Translators, Tehran: Farabi Publishing. (in Persian)
مشایخی، عادل (1395). تبارشناسی خاکستری است. تهران: ناهید.
Jørgensen, Marianne & Phillips, Louise (2010). Discourse Analysis as Theory and Method. Translated by Hadi Jalili, Tehran: Ney Publishing. (in Persian)
میرساردو، طاهره (1385). بررسی چگونگی بازنمایی گروه‌های اجتماعی (معتادان و معلولان) در سریال‌های سال 1385. تهران: اداره کل مطالعات رسانه و ارتباطات، مرکز تحقیقات مطالعات و سنجش برنامه‌های صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
Mahdizadeh, Seyed Mehdi (2008). Media and Representation. Tehran: Office of Media Studies and Development. (in Persian)
میلز، سارا (1382). گفتمان (فتاح محمدی، مترجم). تهران: هزاره سوم.
Meshaiechi, Adel (2016). A genealogy is gray. Tehran: Naheed Publications. (in Persian)
مهدی‌زاده، سید مهدی (1387). رسانه‌ها و بازنمایی، تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها.
Mills, Sara (2003). Discourse. Translated by Fattah Mohammadi, Tehran: Hezareh-ye Sevvom Publishing. (in Persian)
میلنر، آندرو و براویت، جف (1385). درآمدی بر نظریه فرهنگی معاصر (جمال محمدی، مترجم). تهران: ققنوس.
Milner, Andrew & Browitt, Jeff (2006). An Introduction to Contemporary Cultural Theory. Translated by Jamal Mohammadi, Tehran: Ghoghnoos Publishing. (in Persian)
ولف، جانت (1367). تولید اجتماعی هنر. تهران: مرکز.
Mirsardo, Tahereh (2006). A Study on the Representation of Social Groups (Addicts and Disabled People) in the 2006 TV Series. General Directorate of Media and Communication Studies, Research Center for Program Evaluation and Studies, Islamic Republic of Iran Broadcasting (IRIB). (in Persian)
هیوارد، سوزان (1381). مفاهیم کلیدی در مطالعات سینمایی (گروه مترجمان). تهران: فارابی.
Pournorouz, Manijeh (2003). Content Analysis of the Image of Addiction and Addicts in the TV Series "Mosafer". Department of Media and Communication Studies, Research Center for Studies and Program Assessment of Islamic Republic of Iran Broadcasting (IRIB). (in Persian)
یورگنسن، ماریان. و فیلیپس، لوییز (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان (هادی جلیلی، مترجم). تهران: نی.
Ravodrad, A. (2005). Sociological Theories of Art and Literature. Tehran: University of Tehran Press. (in Persian)
Benjamin, Walter. (1973). The work of art in the age of mechanical reproduction, In Illuminations, London: Fontana.
Soltani Gordfaramarzi, Mahdi (2012). An examination of the portrayal of addiction and addicts in Iranian cinema after the Islamic Revolution. The National Headquarters for Control of Narcotics Substances, Education and Research Center. (in Persian)
Baker, Paul (2011). Key Terms in Discourse Analysis, Continuum International Publisher.
Soltani Gardfaramarzi, Mahdi & Esmaeilzadeh, Ali Asghar (2014). The portrayal of addiction in Iranian cinema. Addiction Research Quarterly, 8(29), 21-35. (in Persian)
Danesi, Marcel (2004). Messages, Signs and Meanings, Toronto: University of Toronto Press.
Storey, John (2003). Cultural Theory and Popular Culture: An Introduction. translated by Hosein Payandeh, Tehran: Agah Publishing. (in Persian)
Fiske, John & Hartley, John (2003). Reading Television, Oxford, Routledge.
Gee, James Paul (2005). An Introduction to Discourse Analysis: Theory and Method, London: Routledge.
Sullivan, T. (2005). Key concepts in communication. translated by Mirhasan Raiszadeh, Fasel No Publications. (in Persian)
Halliday, Michael Alexander Kirkwood (1989). Language, Context and Text: Aspect of Language in a social Semiotics Perspective, Oxford: Oxfoed University Press.
Wolff, Janet (1988). The Social Production of Art. Tehran: Markaz Publishing. (in Persian)
Rafter, Nichole (2007). Crime, film and criminology: Recent sex-crime movies, Theoretical Criminology, 11(3), 403–420.
Zimeran, M. (2005). An introduction to semiotics of art. Ghesseh Publications. (in Persian)
Rafter, Nicole (2006). Shots in the Mirror: Crime Films and Society (2nd ed.). New York: Oxford University Press.
Hersey, Curt (2005). scripting treatment: representations of recovery from addiction in Hollywood films, Contemporary drug problems, 32(3), by Federal Legal Publications, Inc
Rantala, Varpu (2013). Techniques of the invisible: cinematic images of being addicted. Noroic studies on alcohol and drugs, 30(1-2), 105-122.
Room, R. (2015). Portraying the alcoholic: Images of intoxication and addiction in American alcoholism movies, 1931-1962. Substance Use & Misuse, 50(4), 503-507.

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 18 خرداد 1405