بازسازی فرهنگ و جامعه در ایران پساانقلاب؛ نگاهی به تجربهٔ میدان فوتبال در دههٔ 60

نویسنده

استادیار جامعه شناسی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات

چکیده
یکی از آرمان‌های انقلاب، تغییر بنیادین در مناسبات حاکم بر نظام اجتماعی و فرهنگی بود. این خواستِ تغییر در همۀ میدان‌های اجتماعی در ایرانِ پساانقلاب دنبال شد. این تحقیق به میانجی مطالعۀ موردی میدان فوتبال در دهۀ نخست پس از انقلاب، می‌کوشد تجربۀ بازسازی فرهنگ و جامعه در ایران پساانقلابی را بازخوانی کند. «فوتبال» به سبب محبوبیت گسترده و توده‌ای، می‌تواند نمونۀ مناسبی برای تحلیل این موضوع باشد. پرسش این است که نظام انقلابی چگونه با میدان فوتبال مواجه شد و چه ایده‌ها/ الگوها/ پرکتیس‌هایی را در میدان فوتبال به کار بست؟

تحلیل گستردۀ متون و اسناد نشان می‌دهد که ایدۀ ورزش اسلامی یا ورزش انقلابی -تا حدی همچون عرصه‌های دیگری مانند سینما و تئاتر و دانشگاه- هرگز از پردۀ ابهام بیرون نیامد. درعین‌حال، محبوبیت گستردۀ فوتبال و برخی رفتارها و شعارهای تماشاگران که با هنجارهای سیاسی حاکم هم‌نوا نبود، در بحبوحۀ تنش‌های پساانقلاب و جنگ، فوتبال را به رقیبی برای ارزش‌های رسمی بدل کرد. مهم‌ترین غایتی که مسئولان در ورزش و خاصه فوتبال دنبال می‌کردند؛ یعنی تولید سوبژکتیویتۀ نوین در غیاب خط‌مشی مشخص و فقدان یک الگوی کلان تغییر اجتماعی به جایی نرسید. به‌این‌ترتیب، از نیمه‌های دهۀ 60 و هم‌زمان با افول رادیکالیسم در جامعه و سیاست ایران، مدیران ارشد کشور بر ورزش قهرمانی صحّه گذاشتند و عملاً فوتبال ایران به‌تدریج گام در همان مسیر معمول ورزش جهانی گذاشت. این پژوهش نشان می‌دهد چگونه سیاست‌گذاران در فرایند برپاکردن آپاراتوس‌های دولت در دهۀ 60، به نحوی از آرمان‌های مبهم نخستین عقب نشستند و این زمینه‌ساز سیر تحولی بود که بهتدریج در دهۀ 70 در فرهنگ و جامعۀ ایران پیش رفت.

کلیدواژه‌ها


آرشیو نشریهٔ کیهان ورزشی، 1370-1358.
آرشیو نشریهٔ کیهان ورزشی، 1370-1358.
آرشیو روزنامهٔ اطلاعات، دههٔ 60.
آرشیو روزنامهٔ اطلاعات، دههٔ 60.
آلتوسر، لویی (1388). ایدئولوژی و سازوبرگ‌های ایدئولوژیک دولت. ترجمهٔ روزبه صدرآراء، تهران: چشمه.
آلتوسر، لویی (1388). ایدئولوژی و سازوبرگ‌های ایدئولوژیک دولت. ترجمهٔ روزبه صدرآراء، تهران: چشمه.
اسلامی، مازیار (1398) «جریان‌های سینمایی پس از انقلاب». در مجموعهٔ دوجلدی فرهنگ و هنر در ایران پس از انقلاب (منتشرنشده)، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
اسلامی، مازیار (1398) «جریان‌های سینمایی پس از انقلاب». در مجموعهٔ دوجلدی فرهنگ و هنر در ایران پس از انقلاب (منتشرنشده)، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
احمدی‌عمویی، بهمن (به کوشش) (1395). اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی. تهران: گام نو.
احمدی‌عمویی، بهمن (به کوشش) (1395). اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی. تهران: گام نو.
باتلر، جودیت (1401). «ما مردم، اندیشه‌هایی دربارهٔ آزادی تجمع» در بدیو و دیگران، مردم چیست؟ ترجمهٔ صالح نجفی و جواد گنجی، تهران: بان.
باتلر، جودیت (1401). «ما مردم، اندیشه‌هایی دربارهٔ آزادی تجمع» در بدیو و دیگران، مردم چیست؟ ترجمهٔ صالح نجفی و جواد گنجی، تهران: بان.
باستیلز، برونو (1401). «این مردمی که واحد نیست» در بدیو و دیگران، مردم چیست؟ ترجمهٔ صالح نجفی و جواد گنجی، تهران: بان.
باستیلز، برونو (1401). «این مردمی که واحد نیست» در بدیو و دیگران، مردم چیست؟ ترجمهٔ صالح نجفی و جواد گنجی، تهران: بان.
براهنی، رضا (1358). در انقلاب ایران چه شده است و چه خواهد شد. تهران: کتاب زمان.
براهنی، رضا (1358). در انقلاب ایران چه شده است و چه خواهد شد. تهران: کتاب زمان.
بهداد، سهراب و فرهاد نعمانی (1386). طبقه و کار در ایران، ترجمهٔ محمود متحد، تهران: آگاه.
بهداد، سهراب و فرهاد نعمانی (1386). طبقه و کار در ایران، ترجمهٔ محمود متحد، تهران: آگاه.
حرفه هنرمند (1398)، فصلنامهٔ هنرهای تصویری، ویژه‌نامهٔ در میدانِ 57 تا 97، شمارهٔ 71، بهار 1398.
حرفه هنرمند (1398)، فصلنامهٔ هنرهای تصویری، ویژه‌نامهٔ در میدانِ 57 تا 97، شمارهٔ 71، بهار 1398.
حسینی‌بهشتی، علیرضا و ملکی، عباس (گردآورنده) (1399). برگ‌هایی از کارنامهٔ دولت جنگ، تهران: روزنه.
حسینی‌بهشتی، علیرضا و ملکی، عباس (گردآورنده) (1399). برگ‌هایی از کارنامهٔ دولت جنگ، تهران: روزنه.
علیمحمدی اردکانی، جواد (1398). «تحولات نقاشی ایران در چهار دهه پس از انقلاب اسلامی». در مجموعهٔ دوجلدی فرهنگ و - هنر در ایران پس از انقلاب (منتشرنشده)، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
علیمحمدی اردکانی، جواد (1398). «تحولات نقاشی ایران در چهار دهه پس از انقلاب اسلامی». در مجموعهٔ دوجلدی فرهنگ و - هنر در ایران پس از انقلاب (منتشرنشده)، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
گلشیری، هوشنگ (۱۳۸۰). «فتح‌نامهٔ مغان»، در نیمهٔ تاریک ماه. تهران: نیلوفر.
گلشیری، هوشنگ (۱۳۸۰). «فتح‌نامهٔ مغان»، در نیمهٔ تاریک ماه. تهران: نیلوفر.
گزارش نهایی سیاست‌های توسعه و تکامل جمهوری اسلامی ایران (1358). تهران: دفتر نخست‌وزیری دولت موقت.
گزارش نهایی سیاست‌های توسعه و تکامل جمهوری اسلامی ایران (1358). تهران: دفتر نخست‌وزیری دولت موقت.
مسکوب، شاهرخ (1379). روزها در راه، پاریس: خاوران.
مسکوب، شاهرخ (1379). روزها در راه، پاریس: خاوران.
مهندس‌پور، فرهاد (1398). «گفتمان سیاست و تئاتر ایران در دهه شصت خورشیدی». در مجموعهٔ دوجلدی فرهنگ و هنر در ایران پس از انقلاب (منتشرنشده)، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
مهندس‌پور، فرهاد (1398). «گفتمان سیاست و تئاتر ایران در دهه شصت خورشیدی». در مجموعهٔ دوجلدی فرهنگ و هنر در ایران پس از انقلاب (منتشرنشده)، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
نشریهٔ لوح (1378). «آخرش هم ندانستند که منزلگه مقصود کجاست». مصاحبه با عبدالکریم سروش، شمارهٔ 6: 44-34.
نشریهٔ لوح (1378). «آخرش هم ندانستند که منزلگه مقصود کجاست». مصاحبه با عبدالکریم سروش، شمارهٔ 6: 44-34.
Behdad,S & Nomani,F(2009) What a Revolution! Thirty Years of Social Class Reshuffling in Iran, Comparative Studies of South Asia, Africa And The Middle East, Vol.29, No1:84-104. [DOI:10.1215/1089201X-2008-046]
Behdad,S & Nomani,F(2009) What a Revolution! Thirty Years of Social Class Reshuffling in Iran, Comparative Studies of South Asia, Africa And The Middle East, Vol.29, No1:84-104. [DOI:10.1215/1089201X-2008-046]
Bourdieu, P. (1988) 'Program for a Sociology of Sport', Sociology of Sport Journal 5(2): 153-61. [DOI:10.1123/ssj.5.2.153]
Bourdieu, P. (1988) 'Program for a Sociology of Sport', Sociology of Sport Journal 5(2): 153-61. [DOI:10.1123/ssj.5.2.153]
Bourdieu, P. (1978) 'Sport and Social Class', Social Science Information, 17(6), 819-40. [DOI:10.1177/053901847801700603]
Bourdieu, P. (1978) 'Sport and Social Class', Social Science Information, 17(6), 819-40. [DOI:10.1177/053901847801700603]
Bowen, Glenn A. (2009) "Document Analysis as a Qualitative Research Method", Qualitative Research Journal, Vol. 9 Issue: 2, pp.27-40, [DOI:10.3316/QRJ0902027]
Bowen, Glenn A. (2009) "Document Analysis as a Qualitative Research Method", Qualitative Research Journal, Vol. 9 Issue: 2, pp.27-40, [DOI:10.3316/QRJ0902027]
Dunning, A et al(200) Introduction: history, sociology and the sociology of sport: the work of Norbert - Elias, in Dunning, A et al(200) Sport Histories, Figurational studies of the development of modern sports, London: Routledge.
Dunning, A et al(200) Introduction: history, sociology and the sociology of sport: the work of Norbert - Elias, in Dunning, A et al(200) Sport Histories, Figurational studies of the development of modern sports, London: Routledge.
Eec,U (1986) travels in hyperreality, new york and london: harvest book.
Eec,U (1986) travels in hyperreality, new york and london: harvest book.
Elias, N (1986a) Introduction', in N. Elias, and E. Dunning, Quest for Excitement: Sport and Leisure in the Civilizing Process, Oxford: Basil Blackwell
Elias, N (1986a) Introduction', in N. Elias, and E. Dunning, Quest for Excitement: Sport and Leisure in the Civilizing Process, Oxford: Basil Blackwell
Elias, N (1986b) 'The Genesis of Sport as a Sociological Problem', in N. Elias and E. Dunning Quest for Excitement: Sport and Leisure in the Civilizing Process, Oxford: Basil Blackwell.
Elias, N (1986b) 'The Genesis of Sport as a Sociological Problem', in N. Elias and E. Dunning Quest for Excitement: Sport and Leisure in the Civilizing Process, Oxford: Basil Blackwell.
Foer,F(2005) - How Soccer Explains the World, An Unlikely Theory of Globalization, harper collins.
Foer,F(2005) - How Soccer Explains the World, An Unlikely Theory of Globalization, harper collins.
Goldblatt, D(2008) - The ball is round, a global history of soccer-Riverhead Books.
Goldblatt, D(2008) - The ball is round, a global history of soccer-Riverhead Books.
Goldblatt, D(2014) Futebol Nation, The Story of Brazil through Soccer-Nation Books (2014).
Goldblatt, D(2014) Futebol Nation, The Story of Brazil through Soccer-Nation Books (2014).
Hennink,M.M(2014) Focus Group Discussion, New York: Oxford University Press.
Hennink,M.M(2014) Focus Group Discussion, New York: Oxford University Press.
Kuper,S(2010) - Soccer Against the Enemy, How the World's Most Popular Sport Starts and Fuels Revolutions and Keeps Dictators in Power-Nation Books.
Kuper,S(2010) - Soccer Against the Enemy, How the World's Most Popular Sport Starts and Fuels Revolutions and Keeps Dictators in Power-Nation Books.
Hart, M and Negri, A (2017) assembly, New York: Oxford University Press.
Hart, M and Negri, A (2017) assembly, New York: Oxford University Press.
Struna, N.L (2000) Social History and Sport, in handbook of sports studies, Ed by Eric Dunning, and Jay Coakley, London:Sage publication:187-203. [DOI:10.4135/9781848608382.n11]
Struna, N.L (2000) Social History and Sport, in handbook of sports studies, Ed by Eric Dunning, and Jay Coakley, London:Sage publication:187-203. [DOI:10.4135/9781848608382.n11]

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 18 خرداد 1405