کشمکش‌های گفتمانی در عرصۀ دست‌کاری و بازنمایی بدن در زنان

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران

2 دانشیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

3 استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

چکیده
مقالۀ حاضر به مطالعۀ کشمکش‌های گفتمانی و خوانش‌های وارونۀ بدن در عرصۀ بدن و بازنمایی آن می‌پردازد. در این راستا، تلاش شده است با تأکید بر روش دیرینه‌شناسی فوکو (تحلیل مقاومت و تصادف و گفتمانی) درمورد مناسبات قدرت و دست‌کاری بدن، به فهم و الگوی خاصی از چگونگی رابطۀ بین قدرت و دال‌های موجود در متن اجتماعی و فرهنگی جامعه بر بدن زنان دست یابیم؛ چراکه بدن زنان همچون یک متن در نظر گرفته می‌شود. سؤال اصلی که این مقاله سعی می‌کند به آن پاسخ دهد این است که چگونه نظام یا نظام‌های گفتمانی حاکم بر جامعه باعث بازنمایی، دست‌کاری و خوانش بدن می‌شوند. به عبارت دیگر، چرا بازنمایی و دست‌کاری بدن در دوره‌های مختلف، با خوانش‌های متفاوت در عرصۀ نمادها و معانی مواجه بوده است؟ استاندارد‌های زیبایی در هر گفتمان متأثر از چه نوع شرایط اجتماعی و فرهنگی بوده است؟ آیا می‌توان ردپای قدرت و گفتمان را در نحوۀ دست‌کاری بدن جست‌وجو کرد؟ یافته‌های این پژوهش نشان داد که بازنمایی و دست‌کاری بدن زنان، منعکس‌کنندۀ روابط قدرت و گفتمان‌های مسلط در جامعه، در هر مقطع تاریخی است. درحقیقت، اعمال مدیریت و حکمرانی بدن زنان، کاملاً با شرایط انتخابی‌شان منطبق نیست و برساخت‌های آن‌ها بر پایۀ ایدئولوژی‌ها و نوع گفتمان حاکم در برهه‌های خاص تاریخی قرار دارد و شاهد نوعی بی‌ثباتی و کشمکش معنا در عرصۀ بدن، متأثر از قدرت‌های سازندۀ متن در هر دوره‌ای از تاریخ هستیم و بدن در جریان «قدرت»، به‌صورت گفتمان از نو تولید و نهادینه می‌شود.

کلیدواژه‌ها


اباذری، یوسف و نفیسه حمیدی (1387) «جامعه‌شناسی بدن و پاره‌ای مناقشات»، پژوهش زنان، دورۀ ششم، شمارۀ 4: 127-160.
اباذری، یوسف و نفیسه حمیدی (1387) «جامعه‌شناسی بدن و پاره‌ای مناقشات»، پژوهش زنان، دورۀ ششم، شمارۀ 4: 127-160.
ابراهیمی، قربانعلی و عباس بهنوئی گدنه (1389) «سرمایۀ فرهنگی، مدیریت ظاهر و جوانان (مطالعه دختران و پسران شهر بابلسر)»، زن در توسعه و سیاست، دورۀ هشتم، شمارۀ 3: 153-176.
ابراهیمی، قربانعلی و عباس بهنوئی گدنه (1389) «سرمایۀ فرهنگی، مدیریت ظاهر و جوانان (مطالعه دختران و پسران شهر بابلسر)»، زن در توسعه و سیاست، دورۀ هشتم، شمارۀ 3: 153-176.
احمدنیا، شیرین (1384) «جامعه‌شناسی بدن و بدن زن»، فصل زنان، شمارۀ 5.
احمدنیا، شیرین (1384) «جامعه‌شناسی بدن و بدن زن»، فصل زنان، شمارۀ 5.
اعتمادی فرد، سیدمهدی و ملیحه امانی (1392) «مطالعۀ جامعه‌شناختی انگیزۀ زنان از گرایش به جراحی‌های زیبایی»، پژوهش‌نامۀ زنان، سال چهارم، شمارۀ ۲: 1-22.
اعتمادی فرد، سیدمهدی و ملیحه امانی (1392) «مطالعۀ جامعه‌شناختی انگیزۀ زنان از گرایش به جراحی‌های زیبایی»، پژوهش‌نامۀ زنان، سال چهارم، شمارۀ ۲: 1-22.
آزادارمکی، تقی و حسن چاوشیان (1381) «بدن به‌مثابۀ رسانه هویت»، مجلۀ جامعه‌شناسی ایران، دورۀ چهارم، شمارۀ 4: 57-75.
آزادارمکی، تقی و حسن چاوشیان (1381) «بدن به‌مثابۀ رسانه هویت»، مجلۀ جامعه‌شناسی ایران، دورۀ چهارم، شمارۀ 4: 57-75.
برگر، پیتر. ال و توماس لاکمن (1375) (ساخت اجتماعی واقعیت) رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت، ترجمۀ فریبرز مجیدی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
برگر، پیتر. ال و توماس لاکمن (1375) (ساخت اجتماعی واقعیت) رساله‌ای در جامعه‌شناسی شناخت، ترجمۀ فریبرز مجیدی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
بروتون، داویدلو (1392) جامعه‌شناسی بدن، ترجمۀ ناصر فکوهی، تهران: نشر ثالث.
بروتون، داویدلو (1392) جامعه‌شناسی بدن، ترجمۀ ناصر فکوهی، تهران: نشر ثالث.
بودریار، ژان (1389) جامعۀ مصرفی، ترجمۀ پیروز ایزدی، تهران: نشر ثالث.
بودریار، ژان (1389) جامعۀ مصرفی، ترجمۀ پیروز ایزدی، تهران: نشر ثالث.
ذکایی، محمدسعید و مریم امن‌پور (1392) درآمدی بر تاریخ فرهنگی بدن، تهران: انتشارات تیسا.
ذکایی، محمدسعید و مریم امن‌پور (1392) درآمدی بر تاریخ فرهنگی بدن، تهران: انتشارات تیسا.
رضایی، احمد، مینا اینانلو و محمد فکری (1389) «مدیریت بدن و ارتباط آن با عوامل اجتماعی در بین دختران دانشگاه مازندران»، مطالعات راهبردی زنان، فصلنامۀ شورای فرهنگی- اجتماعی زنان، دورۀ دوازدهم، شمارۀ 47: 141-170.
رضایی، احمد، مینا اینانلو و محمد فکری (1389) «مدیریت بدن و ارتباط آن با عوامل اجتماعی در بین دختران دانشگاه مازندران»، مطالعات راهبردی زنان، فصلنامۀ شورای فرهنگی- اجتماعی زنان، دورۀ دوازدهم، شمارۀ 47: 141-170.
رفعت جاه، مریم (1386) «هویت انسانی زن در چالش آرایش و مد»، مطالعات راهبردی زنان، فصلنامۀ شورای فرهنگی- اجتماعی زنان، دورۀ دهم، شمارۀ 38: ۱۳۵- 179.
رفعت جاه، مریم (1386) «هویت انسانی زن در چالش آرایش و مد»، مطالعات راهبردی زنان، فصلنامۀ شورای فرهنگی- اجتماعی زنان، دورۀ دهم، شمارۀ 38: ۱۳۵- 179.
ریترز، جرج (1374) نظریه‌های جامعه‌شناسی دوران معاصر، ترجمۀ محسن ثلاثی، چ۳، تهران: انتشارات علمی.
ریترز، جرج (1374) نظریه‌های جامعه‌شناسی دوران معاصر، ترجمۀ محسن ثلاثی، چ۳، تهران: انتشارات علمی.
سراج زاده، حسین، محمدجواد غلامرضاکاشی، مینا هلالی ستوده (1391) «گفتمان جامعه پاک: شالوده شکنی سیاست نمایش بدن زنانه در دوره پهلوی»، دوره 8، شماره 26: 27-50.
سراج زاده، حسین، محمدجواد غلامرضاکاشی، مینا هلالی ستوده (1391) «گفتمان جامعه پاک: شالوده شکنی سیاست نمایش بدن زنانه در دوره پهلوی»، دوره 8، شماره 26: 27-50.
شهابی، محمود (1384) تکنولوژی- فرهنگ ظاهرآرایی و زیباسازی بدن در ایران، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
شهابی، محمود (1384) تکنولوژی- فرهنگ ظاهرآرایی و زیباسازی بدن در ایران، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
فاتحی، ابوالقاسم و ابراهیم اخلاصی (1389) «گفتمان جامعه‌شناسی بدن و نقد آن بر مبنای نظریۀ حیات معقول و جهان‌بینی اسلامی»، معرفت فرهنگی اجتماعی، شمارۀ 2.
فاتحی، ابوالقاسم و ابراهیم اخلاصی (1389) «گفتمان جامعه‌شناسی بدن و نقد آن بر مبنای نظریۀ حیات معقول و جهان‌بینی اسلامی»، معرفت فرهنگی اجتماعی، شمارۀ 2.
فوکو، میشل (1382) مراقبت و تنبیه (تولد زندان)، ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشر نی.
فوکو، میشل (1382) مراقبت و تنبیه (تولد زندان)، ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشر نی.
گافمن، اروینگ (1386) داغ ننگ: چاره‌اندیشی برای هویت ضایع‌شده، تهران: چاپ مرکز.
گافمن، اروینگ (1386) داغ ننگ: چاره‌اندیشی برای هویت ضایع‌شده، تهران: چاپ مرکز.
میلز، سارا (1389) میشل فوکو، ترجمۀ داریوش نوری، تهران: نشر مرکز.
میلز، سارا (1389) میشل فوکو، ترجمۀ داریوش نوری، تهران: نشر مرکز.
نش، کیت (1382) جامعه‌شناسی سیاسی معاصر، جهانی‌شدن، سیاست، قدرت، ترجمۀ محمدتقی دلفروز، تهران: انتشارات کویر.
نش، کیت (1382) جامعه‌شناسی سیاسی معاصر، جهانی‌شدن، سیاست، قدرت، ترجمۀ محمدتقی دلفروز، تهران: انتشارات کویر.
Bourdieu, Pierre (1979), Distinction: A Social Critique of the Judgment of Taste, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Bourdieu, Pierre (1979), Distinction: A Social Critique of the Judgment of Taste, Cambridge, MA: Harvard University Press.
Douglas, M. (1996), Purity and Danger: An Analysis of the Concepts of pollution And Taboo, London: Routledge.
Douglas, M. (1996), Purity and Danger: An Analysis of the Concepts of pollution And Taboo, London: Routledge.
Elliott, A. (2008), Contemporary Social Theory, London: Routledge. [DOI:10.4324/9780203930540]
Elliott, A. (2008), Contemporary Social Theory, London: Routledge. [DOI:10.4324/9780203930540]
Shilling, C. (1993), The Body and Social Theory, London: Sage.
Shilling, C. (1993), The Body and Social Theory, London: Sage.
Simmel, G. (1957) {1904}, " Fashion", American Journal of Sociology, 62 (6): 541-558. [DOI:10.1086/222102]
Simmel, G. (1957) {1904}, " Fashion", American Journal of Sociology, 62 (6): 541-558. [DOI:10.1086/222102]
Synnott, Anthony (1993) The Body Social: Symbolism, Self and Society, London: Routledge.
Synnott, Anthony (1993) The Body Social: Symbolism, Self and Society, London: Routledge.
Swami, Viren et al. (2010), "The Attractive Female Body Weight and Female Body Dissatisfaction in 26 Countries across 10 World Regions: Result of The International Body Project I", Personality and Social Psychology Bulletin, 36 (3): 309-325. [DOI:10.1177/0146167209359702]
Swami, Viren et al. (2010), "The Attractive Female Body Weight and Female Body Dissatisfaction in 26 Countries across 10 World Regions: Result of The International Body Project I", Personality and Social Psychology Bulletin, 36 (3): 309-325. [DOI:10.1177/0146167209359702]
The Economist (2003) Post of Promise: The Beauty Business, 22 May.
The Economist (2003) Post of Promise: The Beauty Business, 22 May.
Veblen, T. (1992) The Theory of Leisure Class, London: Transaction Publishers.
Veblen, T. (1992) The Theory of Leisure Class, London: Transaction Publishers.

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 18 خرداد 1405