قومیت از مهم‌ترین مفاهیم مورد مناقشه در علوم اجتماعی ایران است و طی دو دهه اخیر موضوع مطالعات گسترده‌ای در حوزه‌های جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، تاریخ و مطالعات فرهنگی بوده است. با این حال، بخش عمده این پژوهش‌ها بر تبیین علل، پیامدها و ابعاد هویت‌های قومی متمرکز بوده‌اند و کمتر به این پرسش پرداخته‌اند که خودِ «قومیت» چگونه به مسئله‌ای برای شناخت، تبیین و مداخله تبدیل شده است. روش پژوهش، مرور انتقادی کیفی بوده و داده‌های آن از تحلیل 52 مقاله علمی فارسی‌زبان منتشرشده در فاصله سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۴ به دست آمده است. تحلیل متون بر سه محور اصلی سامان یافت: شیوه‌های مسئله‌مندسازی قومیت، عقلانیت‌ها و فناوری‌های حکمرانی نهفته در متون، و نحوه مواجهه آن‌ها با تاریخ‌مندی مسئله. یافته‌ها نشان داد که ادبیات قومیت در ایران عمدتاً قومیت را در قالب مسئله‌ای مرتبط با انسجام ملی، توسعه، امنیت یا هویت و ادغام اجتماعی صورت‌بندی می‌کند. همچنین بخش مهمی از این ادبیات در درون عقلانیت‌های امنیتی، توسعه‌ای یا انسجام‌گرا عمل کرده و از طریق تکنیک‌هایی نظیر سنجش هویت، طبقه‌بندی جمعیت‌ها و تحلیل‌های سیاستی، قومیت را به ابژه‌ای قابل شناخت و مدیریت تبدیل می‌کند. افزون بر این، بسیاری از مطالعات با وجود بهره‌گیری از داده‌های تاریخی، در سطحی اکنون‌گرا باقی مانده و کمتر به شرایط تاریخی امکان ظهور خود مقوله قومیت توجه کرده‌اند.