نویسندگان گرامی، با توجه به انتقال به سامانۀ جدید نشریات، لازم است برای ورود به سامانه نسبت به دریافت رمز عبور اقدام نمایید. لطفاً با مراجعه به منوی ورود به سامانه و انتخاب گزینۀ «فراموشی رمز عبور» (Forgot Password)، اقدام به تنظیم مجدد رمز خود کنید.

از مسئله‌مندسازی تا حکومت‌مندی: بازخوانی انتقادی ادبیات قومیت در ایران

نوع مقاله : مرور ادبیات

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه شناسی، گرایش بررسی مسائل اجتماعی ایران، دانشگاه خوارزمی تهران، ایران

2 دانشیار جامعه‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 استادیار جامعه‌شناسی، گروه مطالعات فرهنگی، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران

10.22034/jspi.2026.11702
چکیده
ادبیات دانشگاهی قومیت در ایران طی دو دههٔ اخیر به یکی از حوزه‌های مهم پژوهش در جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، تاریخ و مطالعات فرهنگی تبدیل شده است. با وجود گسترش این مطالعات، کم‌تر پژوهشی خود این ادبیات را به‌مثابهٔ موضوع تحلیل انتقادی قرار داده و به این پرسش پرداخته است که «قومیت» چگونه در دانش دانشگاهی ایران به مسئله‌ای برای شناخت، تبیین و مداخله تبدیل شده است. پژوهش حاضر در پارادایم انتقادی و با بهره‌گیری از روش مرور انتقادی کیفی انجام شده است. داده‌های پژوهش از تحلیل ۵۲ مقالهٔ علمی فارسی‌زبان منتشرشده در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۴ به‌دست آمده و تحلیل متون با اتکا به چارچوب مفهومی میشل فوکو و خوانش میشل دین و بر پایهٔ سه بُعد مسئله‌مندسازی، حکومت‌مندی و تاریخ اکنون سامان یافته است. تحلیل داده‌ها نشان داد که بخش عمدهٔ مطالعات از رژیم مشترکی از مسئله‌مندسازی پیروی می‌کنند که قومیت را عمدتاً در نسبت با امنیت، توسعه، انسجام ملی و مدیریت تفاوت‌ها قابل‌رؤیت می‌سازد. همچنین، این ادبیات از خلال عقلانیت‌های امنیتی، توسعه‌ای و انسجام‌گرا و با بهره‌گیری از تکنولوژی‌های دانایی همچون سنجش هویت، طبقه‌بندی جمعیت‌ها و توصیه‌های سیاستی، قومیت را به اُبژه‌ای برای شناخت، تنظیم و مداخلهٔ حکمرانی تبدیل می‌کند. افزون‌براین، بسیاری از مطالعات، علی‌رغم استفاده از داده‌های تاریخی، در افق اکنون‌گرایانه باقی مانده و کم‌تر به شرایط تاریخی امکان ظهور خود مقولهٔ قومیت توجه کرده‌اند. بر این اساس، مقاله استدلال می‌کند که ادبیات دانشگاهی قومیت در ایران صرفاً بازتاب‌دهندهٔ واقعیت‌های قومی نیست، بلکه خود در تولید و تثبیت رژیم‌های دانایی و حکمرانی دربارهٔ قومیت مشارکت دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

From Problematization to Governmentality: A Critical Re-reading of the Academic Literature on Ethnicity in Iran

نویسندگان English

Pezhman Barkhordari 1
Reza Safari Shali 2
Karam Habibpour Gatabi 2
Arash Heydari 3
1 PhD Student in Sociology, Social Problems of Iran, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Associate Professor of Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor of Sociology, Department of Cultural Studies, University of Science and Culture, Tehran, Iran
چکیده English

Over the past two decades, the academic literature on ethnicity in Iran has become a major field of inquiry across sociology, political science, history, and cultural studies. Despite this growing body of scholarship, little attention has been paid to the literature itself as an object of critical inquiry or to how ethnicity has been constituted as an object of knowledge within Iranian academic literature. Adopting a critical paradigm, this study employs a critical qualitative literature review to examine 52 Persian-language scholarly articles on ethnicity published between 2001 and 2025. The analysis draws on Michel Foucault’s conceptual framework, as developed through Mitchell Dean’s interpretation, and is organized around three analytical dimensions: problematization, governmentality, and the history of the present. The findings show that, most studies operate within a shared regime of problematization in which ethnicity is primarily understood through the lenses of national security, development, national cohesion, and the management of social difference. Furthermore, the literature mobilizes security, developmental, and integrative governmental rationalities and employs technologies of knowledge—including identity measurement, population classification, and policy-oriented analysis—to transform ethnicity into an object of knowledge, regulation, and intervention. Although many studies draw upon historical materials, they largely remain confined within a presentist horizon and pay limited attention to the historical conditions that made ethnicity possible as a category of knowledge and governance. The article argues that the Iranian academic literature on ethnicity is not merely a reflection of ethnic realities but also an active participant in producing and stabilizing regimes of knowledge and governmentality surrounding ethnicity.

کلیدواژه‌ها English

Ethnicity
Problematization
Governmentality
History of the Present
Iran
انصاری، ابراهیم، هاشمیان‌فر، سیدعلی و رضایی امینلویی، حسین (۱۳۹۳). تحلیل بحران هویت قومی در ایران در بستر جهانی‌شدن و فضای مجازی. علوم اجتماعی (دانشگاه آزاد شوشتر)، (۲۵)، ۱۳۱–۱۶۰.
اسلامی، علیرضا (۱۳۸۵). قومیت و ابعاد آن در ایران. علوم سیاسی، (۳۴).
اشرف، احمد (1386). هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی، ترجمه حمید احمدی، تهران: نشر نی.
اوزکریملی، اوموت (1398). آخرین بحث‌ها درمورد ناسیونالیسم (محمدعلی قاسمی، مترجم). تهران: نشر نگاه معاصر.
باستانی، سبحان‌الله (1398) بررسی علل و عوامل واگرایی و ناسیونالیسم کردی با حکومت مرکزی ایران در دوره جمهوری اسلامی ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد.
بیات، کاوه (1401) آذربایجان در موج‌خیز تاریخ، تهران: نشر شیرازه.
بهشتی، سیدصمد و حق‌مرادی، محمد (۱۳۹۶). احساس تعلق به ایران در میان اقوام ایرانی. جامعه‌شناسی کاربردی، ۲۸(۳)، ۲۵–۳۹.
توفیق، ابراهیم (1402) بازآرایی امپراتوری: چشم‌اندازی به اقتصاد سیاسی دولت مدرن در ایران، تهران: گام نو.
فراستخواه، مقصود (1401). تاریخ دانشگاه در ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
فوکو، میشل (1394). تولد زیستسیاست: درس‌گفتارهای کلژ دو فرانس، 1978-1979، ترجمهٔ رضا نجف‌زاده، تهران: نشر نی.
فوکو، میشل (1399) امنیت، قلمرو، جمعیت: درس گفتارهای کولژدوفرانس، ترجمهٔ سیدمحمدجواد سیدی، تهران: نشر چشمه.
فوکو، میشل (1388) نیچه، تبارشناسی و تاریخ، ترجمهٔ نیکو سرخوش و افشین جهان‌دیده، در: از مدرنیسم تا پست مدرنیسم، لارنس کهون. چاپ هفتم، تهران: نشر نی.
جعفرزاده‌پور، فروزنده و همکاران (۱۳۹۳). بررسی و سنجش هویت قومی ایرانیان [گزارش پژوهشی]. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی.
حبیب‌پور گتابی، کرم (1393) جامعه‌شناسی سیاست آموزشی در ایران با لنز حکومت‌مندی، برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی زمستان 1393 شماره 21
جعفری، علی و فرامرزیانی، سعید (۱۴۰۴). معناسازی و گفتمان‌سازی هویت قومی در شبکه‌های اجتماعی. تحقیقات فرهنگی ایران، ۱۸(۴)، ۷۳–۱۰۲.
حاجیانی، ابراهیم (۱۳۸۷). نسبت هویت ملی با هویت قومی در میان اقوام ایرانی. مجله جامعه‌شناسی ایران، ۹(۳–۴)، ۱۴۳–۱۶۴.
حافظ‌نیا، محمدرضا و همکاران (۱۳۸۴). قومیت و سازمان‌دهی سیاسی فضا. ژئوپلیتیک، ۱(۲)، ۵–۲۲.
حسن‌پور، محمد (۱۳۸۲). ناهمگونی قومی و امنیت ملی. پژوهش‌نامه علوم انسانی و اجتماعی، (۹–۱۰)، ۷۷–۱۰۰.
حیدری، حسین و جعفرزاده‌پور، فروزنده (۱۳۹۳). فراتحلیل رابطه هویت ملی و هویت قومی در ایران. راهبرد اجتماعی فرهنگی، ۳(۱۱)، ۶۳–۹۶.
حیدری، آرش (1400) مسئله آلتوسر، تهران: نشر تیسا.
حیدری، آرش (1398) تنظیمات ایرانی: حکومت‌مندی و برآمدن دولت مدرن در ایران، مجله جامعه‌شناسی ایران، 19(1)، 126-148.
دورکوندی، لفته، طاهری خنکداری، محمد و پورآخوند، نادر (۱۴۰۱). بررسی انتقادی سیاست قومی حکومت‌های پهلوی اول و دوم. رهیافت انقلاب اسلامی، ۵۹، ۱۲۹–۱۴۸.
رضایی، محمد و کاظمی، عباس (۱۳۸۷). بازنمایی اقلیت‌های قومی در سریال‌های تلویزیونی. فصلنامهٔ تحقیقات فرهنگی ایران، ۱(۴)، ۹۱–۱۱۸.
شمس، اسماعیل (۱۳۸۴). کردهای غرب ایران (کردستان و آذربایجان): ملیت، قومیت و مذهب از مشروطه تا کودتای ۱۲۹۹ [رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس].
عباسی ترکی، حجت و همکاران (۱۳۹۹). بررسی نقش دولت مدرن بر قوم‌گرایی در ایران. مطالعات تاریخ اسلام، ۱۲(۴۴)، 107-120.
عیوضی، یاور، سیفاللهی، سیفالله و ساروخانی، باقر (1397) مروری بر مطالعات قومی در ایران: نقد، بررسی و ارائه الگو. فصلنامهٔ تحقیقات فرهنگی در ایران، 11 (2)، 35-1.
کاظمی، علی (۱۳۸۸). قومیت و هویت قومی در ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
گیرتز، کیفورد (1402). تفسیر فرهنگ‌ها. ترجمه محسن ثلاثی، نشر ثالث.
مالشویچ، سینیشا (۱۳۹۴). جامعه‌شناسی قومیت (پرویز دلیرپور، مترجم). تهران: انتشارات سبزان.
مقدم‌نیا، مصطفی (۱۴۰۱). نقش قدرت‌های خارجی در سیاسی‌شدن قومیت‌ها در جمهوری اسلامی ایران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه پیام نور اصفهان.
مرعشی، افشین (1404) ساخت هویت ملی ایران، ترجمه محمد آقاجری، تهران: نشر ثالث.
نساج، حمید (1388) جهانی‌شدن و هویتِ اقوام ایرانی با تاکید بر مؤلفه‌های زبان و آداب‌ورسوم، پژوهش سیاست نظری سال اول زمستان 1387 و بهار 1388 شماره 5.
نیچه، فردریش (1388) تبارشناسی اخلاق، ترجمه داریوش آشوری، تهران: نشر آگه.

  • تاریخ دریافت 02 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 09 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 21 مرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار 21 مرداد 1405