نویسندگان گرامی، با توجه به انتقال به سامانۀ جدید نشریات، لازم است برای ورود به سامانه نسبت به دریافت رمز عبور اقدام نمایید. لطفاً با مراجعه به منوی ورود به سامانه و انتخاب گزینۀ «فراموشی رمز عبور» (Forgot Password)، اقدام به تنظیم مجدد رمز خود کنید.

سیاست درمان اجباری معتادان متجاهر در ایران: دوگانۀ جمع‌آوری و رهاسازی (موردکاوی: خدمات اجتماعی مراکز مادۀ 16 قانون مبارزه با مواد مخدر)

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان

1 استادیار گروه حکمرانی فرهنگی-اجتماعی، دانشکدۀ حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دکترای جامعه‌شناسی فرهنگی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

3 دانشجوی کارشناسی ارشد پژوهشگری علوم اجتماعی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران

10.22034/jspi.2026.11089
چکیده
مسئلۀ اعتیاد به مواد مخدر در ایران امروز از مهم‌ترین آسیب‌های اجتماعی است که نظام حکمرانی در طی چهار دهۀ اخیر اقداماتی را در قالب قانون‌گذاری، ساختارسازی و تخصیص اعتبارات در راستای کنترل و کاهش آن صورت داده است، اما همچنان چالش‌های این حوزه متراکم‌تر و تشدیدیافته‌تر شده است. این مطالعه با هدف شناسایی و تحلیل چالش‌ها و موانع موفقیت مراکز مادۀ 16 قانون مبارزه با مواد مخدر (1389) در زمینۀ درمان اجباری معتادان متجاهر انجام شده است. پژوهش حاضر از روش تحقیق کیفی، تکنیک تحلیل مضمون و از ابزار مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته (15 مصاحبه) و برگزاری سه گروه کانونی استفاده کرده است. در مرحلۀ اول کدگذاری تعداد 89 کد اولیه و در مرحلۀ دوم 15 مضمون شناسایی شد و درنهایت مقولۀ محوری «ناپایداری و عدم تکمیل چرخۀ درمان» استخراج شده است که مؤید دوگانۀ «جمع­آوری و رهاسازی» در فرآیند درمان معتادان متجاهر است. استنباط این مطالعه آن است که سیاست حاکم بر حوزۀ درمان اعتیاد، به صورتی ناتراز و نامتعادل معطوف به درمان اجباری معتادان متجاهر بوده است؛ در شرایطی که فرایند جمعآوری، غربالگری، درمان و بازتوانی و مراقبت پس از خروج در این زمینه با چالشهای متعدد رویکردی، نهادی-ساختاری و فرآیندی مواجه بوده است که این وضعیت حاکی از ناپایداری و عدم تکمیل چرخۀ درمان اعتیاد در مراکز درمان اجباری است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Drug Addiction Compulsory Treatment Policy in Iran: The Collection-Release Dichotomy) Case Study: Social Services of Article 16 Centers under the Anti-Narcotics Law)

نویسندگان English

Saman Yousefvand 1
Morteza Ganji 2
Reza Ganji 3
1 Assistant Professor, Department of Cultural–Social Governance, Faculty of Governance, University of Tehran, Tehran, Iran
2 PhD in Cultural Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
3 M.A. Student in Social Sciences Research, Ministry of Science, Research and Technology, Tehran, iran
چکیده English

Drug addiction in contemporary Iran is one of the most critical social harms. Over the past four decades, the governing system has undertaken numerous measures in the form of legislation, institutional structuring, and budget allocation to control and reduce it. However, the challenges in this field have become increasingly complex and intensified. This study aims to examine and identify the challenges and barriers to the success of Article 16 centers, established under the 2010 Anti-Narcotics Law, in providing compulsory treatment for publicly visible drug users. Employing a qualitative research methodology, the study utilizes thematic analysis and data collection tools including 15 semi-structured interviews and three focus group discussions. In the initial coding stage, 89 primary codes were extracted, which were later grouped into 15 themes. Ultimately, the core category identified was "instability and incompleteness of the treatment cycle," which reflects the underlying dichotomy of "collection and release" in the treatment process of publicly visible drug users. The study concludes that addiction treatment policy in Iran is imbalanced and overly focused on compulsory treatment. This is despite the fact that the processes of collection, screening, treatment, rehabilitation, and aftercare are fraught with various procedural, institutional-structural, and strategic challenges. These findings highlight the unstable and incomplete nature of the treatment cycle in compulsory treatment centers.

کلیدواژه‌ها English

Social problem
Compulsory treatment
addiction
Social service provision
Anti-Narcotics Act
Overt drug dependence
-        بختیاری، عباس (1399). پیامدهای درمان اجباری اعتیاد. پایاننامه کارشناسی ارشد مددکاری اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی (ره).
-        رابینگتن، ارل و واینبرگ، مارتین (1393). رویکردهای نظری هفتگانه در بررسی مسائل اجتماعی‌. ترجمه رحمتالله صدیقسروستانی، چاپ هشتم، تهران: موسسه انتشارات دانشگاه تهران.
-        رحیمی موقر، افرین و همکاران (1390). درمان اجباری معتادان با متادون نگهدارنده در مرکز اقامتی (2): ارزیابی نتایج در پیگیری دو و ششماهه. فصلنامه پایش، 10 (4)، 512-503.
-        رحیمی موقر، آفرین و همکاران (1390). درمان اجباری معتادان با متادون نگهدارنده در مرکز اقامتی (1): ارزیابی فرایند مداخلات. فصلنامه پایش، 10 (4)، 502-493. URL: http://payeshjournal.ir/article-1-503-fa.htm
-        رفیعی، حسن و همکاران (1396). بررسی فرآیند کارتنخوابی و وضعیت افراد دچار اعتیاد خیابانی مقیم مراکز اقامتی (ماده 2 تبصره 16) و مقایسه آن با افراد دچار اعتیاد خیابانی مقیم پاتوق در استان تهران. سازمان بهزیستی استان تهران، دسترسی محدود.
-        ستاد مبارزه با مواد مخدر (1398). گزارش عملکرد وضعیت حوزه مبارزه با مواد مخدر. دسترسی محدود
-        علیزاده، مهناز؛ اباذری، یوسف؛ ترکمان، فرح و عبدالحسین کلانتری (1399). برساخت اعتیاد و روند ابژه­سازی معتاد در دهه­های پس از انقلاب 1357. مسائل اجتماعی ایران، 11 (1)، 201-177. 10.29252/jspi.11.1.177
-        علیوردی­نیا، اکبر؛ جانعلی­زاده، حیدر؛ جعفری، آزاده (1391). تحلیل اجتماعی نقش انگ­زنی غیررسمی در نگرش دانشجویان نسبت به مواد مخدر. پژوهش­های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، 1 (4)، 18-1. 20.1001.1.23221453.1391.1.4.3.6
-        غلامی، حسین (1387)، تکرار جرم، تهران: نشر میزان.
-        فتحی، منصور و بختیاری، عباس (1400). مطالعه کیفی پیامدهای درمان اجباری اعتیاد. نشریه علمی انتظام اجتماعی، 13 (1). 200-167. DOR: 20.1001.1.20086024.1400.13.1.7.1
-        قانون برنامه پنجساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۰ـ ۱۳۹۶)، مصوب 16/01/1396، مجلس شورای اسلامی.
-        قانون تحدید تریاک، مصوب 23/12/1289، مجلس شورای ملی.
-        قانون مبارزه با مواد مخدر، مصوب 03/08/1367 با اصلاحات و الحاقات بعدی (1376، 1389 و 1396).
-        محرز، مینو و همکاران (1394). ارزیابی میزان اثربخشی خدمات درمانی مراکز مادۀ 16 در سطح کشور-مطالعه ملی. به سفارش دفتر تحقیقات و آموزش دبیرخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر ریاست جمهوری، تهران: دنیای درون.
-        مغنیباشی منصوریه، امیر؛ فتحی، منصور؛ براتی سده، فرید و اسلامیان، ایوب (1396). مرور سیستماتیک اثربخشی مداخلات درمان اجباری معتادان. فصلنامه اعتیادپژوهی سوءمصرف مواد، 11 (42). 160-141. URL: http://etiadpajohi.ir/article-۱-۱۰۸۹-fa.html
-        میرزایی مقدم، مرتضی (1389). ارزیابی تأثیر شدت و قطعیت کیفرها در پیشگیری از جرم. فصلنامه مطالعات پیشگیری از جرم، 5 (16). 185-173.
-        میرکاظمی و همکاران (1397). طرح تبیین وضعیت و نیازسنجی در مورد مراکز درمان اعتیاد موضوع مادۀ 16 اصلاحیه قانون اصلاح مبارزه با مواد مخدر. سازمان بهزیستی کشور، معاونت پیشگیری و درمان اعتیاد.
-        نصراصفهانی، مهدی و همکاران (1387). بستری و درمان اجباری: نگاهی به قوانین بهداشت روان. مجله روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران، ۱۴ (1)، 16-4.
-        یوسف­وند، سامان (1403). گزارش سیاستی بررسی مسئله ساماندهی آسیبدیدگان اجتماعی (بیخانمانی) در ایران و جهان و ارائه درسآموختههای سیاستی. مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی. https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.2.20355-1
 
دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 45
تابستان 1405
صفحه 307-342

  • تاریخ دریافت 16 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 21 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 10 فروردین 1405
  • تاریخ اولین انتشار 01 تیر 1405