شمارۀ جدید فصلنامه (بهار 1405) منتشر شد
دوره 17، شماره 1 - ( 2-1405 )
جلد 17 شماره 1 صفحات 78-39 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
khezri F. (2026). Top-Down Development and the Social Decline of Tehran's Historic Neighborhoods. Social Problems of Iran. 17(1), 39-78. doi: 10.61882/jspi.17.1.39
URL: http://jspi.khu.ac.ir/article-1-3905-fa.html
URL: http://jspi.khu.ac.ir/article-1-3905-fa.html
خضری فرشید.(1405). توسعۀ آمرانه و زوال اجتماعی محلات تهران قدیم مسائل اجتماعی ایران 17 (1) :78-39 10.61882/jspi.17.1.39
دکتری جامعهشناسی، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تهران، ایران ، farshidkhezri@gmail.com
چکیده: (574 مشاهده)
شواهد حاکی از زوال اجتماعی هستهٔ تاریخی شهر تهران و تمرکز انواع مسائل اجتماعی در این محدوده دارد. بر این اساس، هدف مطالعهٔ حاضر، واکاوی فرایند این زوال است. روش مطالعه، موردپژوهی با صبغهٔ تاریخی است. موردهای مطالعه را سه دورهٔ تاریخی قاجار، پهلوی اول و پهلوی دوم تشکیل داده میدهند. دادهها از طریق مراجعه به منابع تاریخی گردآوری و با بهکارگیری فنون تطبیق الگو و تحلیل رشتهٔ زمانی مورد تحلیل قرار گرفتهاند. یافتهها نشان میدهد در سطح کلان، الگوی توسعهٔ وابسته و برنامهریزیشده توسط دولتهای اقتدارگرا بهویژه در دورهٔ پهلوی دوم به نابرابریهای عمیقی انجامید؛ بهگونهای که در این فرایند، مزایای توسعه عمدتاً به بخشهای صنعت و خدمات و نیز گروههای وابسته به دولت در شهر تهران تعلق یافت. این امر، جریان مهاجرت به این شهر را به حرکت درآورد. همزمان، برنامههای توسعهٔ شهری که بر توسعهٔ بهسوی غرب و شمال شهر تأکید داشتند و نسبت به هستهٔ تاریخی بیتوجه بودند، در کنار رخنهٔ تدریجی بازار به عرصههای مسکونی، فرایند جداییگزینی فضایی را تقویت کردند. درنتیجهٔ این روند، ساکنان بومی محلات مرکزی بهتدریج به مناطق نوساز کوچ کردند و جای آنان را مهاجران لایههای پایین جامعه گرفتند. این جایگزینی، به زوال اجتماعی هستهٔ تاریخی شهر انجامید و ظرفیتهای ساکنان برای ساماندهی به محیط زندگی خود، ازجمله ظرفیت حل مسائل محلی را تضعیف کردند.
نوع مقاله: پژوهشی اصیل |
موضوع مقاله:
مسائل اجتماعی
دریافت: 1404/5/22 | پذیرش: 1404/9/8 | انتشار: 1405/2/28
دریافت: 1404/5/22 | پذیرش: 1404/9/8 | انتشار: 1405/2/28
فهرست منابع
1. آبراهامیان، یرواند (1387). ایران بین دو انقلاب. مترجمان، احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی. تهران: نی.
2. اتحادیه (نظام مافی)، منصوره (1395). اینجا تهران است. (مجموعه مقالاتی درباره تهران 1344-1269 هجری قمری). تهران: تاریخ ایران.
3. ازکیا، مصطفی (1365). جامعهشناسی توسعه و توسعهنیافتگی روستایی ایران. تهران: اطلاعات.
4. اژدری، عباس (1343 الف). وسایل تنظیم امور شهری. در سخنرانیها و گزارشها در نخستین سمینار بررسی مسائل اجتماعی شهر تهران. اردیبهشتماه 1341 (ص 3-71). تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دانشگاه تهران.
5. اشرف، احمد و بنوعزیزی، علی (1386). طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران. مترجم سهیلا ترابی فارسانی. تهران: نیلوفر.
6. اکبری، محمدعلی و لیلاز، سعید (1389). تأثیر برنامه عمرانی سوم (1346-1341) در کشاورزی ایران. تاریخ ایران. 5 (65): 22-1.
7. امانی، محمدحسن (1343). مسائل دموگرافیک (جمعیتی) شهر تهران. در سخنرانیها و گزارشها در نخستین سمینار بررسی مسائل اجتماعی شهر تهران. اردیبهشتماه 1341 (ص 62-47). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دانشگاه تهران.
8. اهرابیان، میثم (1396). موردپژوهی نابرابری فضایی و مناسبات اجتماعی مرتبط با آن در شهر تهران (1250 تا 1357). رساله دکتری. دانشگاه شهید بهشتی تهران.
9. بارییر، جولیان (1396). اقتصاد ایران (1349-1279). مترجم: مرکز تحقیقات تخصصی حسابداری و حسابرسی. تهران: پرچم.
10. بشیریه، حسین (1393). زمینههای اجتماعی انقلاب ایران. مترجم: علی اردستانی. تهران: نگاه معاصر.
11. بیات، آصف (1391). سیاستهای خیابانی، جنبش تهیدستان در ایران. مترجم سید اسدالله نبوی چاشمی. تهران: پردیس دانش.
12. تکمیلهمایون، ناصر (1395). محله کلیمان تهران. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
13. تکمیلهمایون، ناصر (1377). تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران (ج 2). تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی: شهرداری تهران.
14. تکمیلهمایون، ناصر (1379). تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران: از ویرانههای دارالخلافه ناصری تا پایان دوره پهلوی. (ج 3). تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی: شهرداری تهران.
15. پاکزاد، جانشاه (1395). تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران (ج 2). تهران: آرامان شهر.
16. حکمی، محمود (1343 الف). تاریخ جامعهشناسی شهر تهران و ترکیب اجتماعی این شهر در حال حاضر. در سخنرانیها و گزارشها در نخستین سمینار بررسی مسائل اجتماعی شهر تهران (ص 18-13). اردیبهشتماه 1341. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دانشگاه تهران.
17. حکمی، محمود (1343 ب). تهران بهمنزله قطب اصلی مهاجرت در ایران. در سخنرانیها و گزارشها در نخستین سمینار بررسی مسائل اجتماعی شهر تهران. اردیبهشتماه 1341(ص 92-487). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دانشگاه تهران.
18. چلبی، مسعود (1391). جامعهشناسی نظم، تشریح و تحلیل نظری نظم اجتماعی. تهران: نی.
19. دورکیم، امیل (1387). درباره تقسیمکار اجتماعی. مترجم: باقر پرهام. تهران: مرکز.
20. دورکیم، امیل (1389). خودکشی. مترجم نادر سالارزاده امیری، تهران،: انتشارات دانشگاه علامه.
21. ذاکرزاده، امیرحسین (1373). سرگذشت تهران. تهران: قلم.
22. رابینگتن، ارل و واینبرگ، مارتین (1391) رویکردهای نظری هفتگانه در بررسی مسائل اجتماعی. مترجم: رحمت اله صدیق سروستانی، تهران: دانشگاه تهران.
23. رئیسطوسی، رضا (1404). زوال نظام اجتماعی و فروپاشی دولت قاجار. تهران: نی.
24. ریگین، چارلز (1388). روش تطبیقی: فراسوی راهبردهای کمی و کیفی. ترجمه محمد فاضلی. تهران: آگه.
25. زنجانی، حبیبالله (1375). تاریخ دویستساله جمعیت تهران. در شهریار عدل و برنارد اورکاد. تهران پایتخت 200 ساله. تهران: سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران.
26. سایت تهرانشناسی، به آدرس: tehranshenasi.com
27. سراجزاده، سیدحسین (1389). طرح پژوهشی مسائل اجتماعی محلههای شهر تهران. دفتر مطالعات اجتماعی و فرهنگی شهر تهران.
28. سعدوندیان، سیروس؛ اتحادیه، منصوره (1368). آمار دارالخلافه تهران (اسنادی از تاریخ اجتماعی تهران در عصر قاجار). تهران: نشر تاریخ ایران.
29. سعیدنیا، احمد (1376). ساختار تهران معاصر. در محمد یوسف کیانی. شهرهای ایران. (ج 4، 347-319). تهران: سحاب.
30. سیف، احمد (1373). اقتصاد ایران در قرن نوزدهم. تهران: چشمه.
31. شارعپور، محمود (1389). جامعهشناسی شهری. تهران: سمت.
32. شهری، جعفر (1371). تهران قدیم (ج 1 و 5). تهران: معین.
33. صدیقی، غلامحسین (1343). عوامل پیدایش ناهنجارها و بیماریهای شهر ما. در سخنرانیها و گزارشها در نخستین سمینار بررسی مسائل اجتماعی شهر تهران. اردیبهشتماه 1341(ص 27-324). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دانشگاه تهران.
34. طالقانی، محمود (1369). مطالعات جامعهشناسی شهر تهران. (ج 1-2). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
35. کازرونی، محمدرضا حسینی و هوشنگ، گلابی (1350). بیان آماری وضع حاشیهنشینان. بازبینی در 17/10/1403؛ از http://irpress.org.
36. کاتوزیان، محمدعلی (1368). اقتصاد سیاسی ایران: استبداد و شبه مدرنیسم 1357-1305 (ج 2). مترجمان: محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی. تهران: پاپیروس.
37. کدی، نیکی آر. (1385). ریشههای انقلاب ایران. مترجم عبدالرحیم گواهی. تهران: علم.
38. کریمیان، حسین (1355). تهران در گذشته و حال. تهران: دانشگاه ملی.
39. گراهام، رابرت (1358). ایران سراب قدرت. ترجمه فیروز فیروزنیا. تهران: کتاب سحاب.
40. لیلاز، سعید (1392). موج دوم تجدد آمرانه در ایران (تاریخ برنامههای عمرانی سوم تا پنجم). تهران: نیلوفر.
41. عبدالهی محمد و موسوی، میرطاهر (1386). سرمایه اجتماعی در ایران؛ وضعیت موجود، دورنمایی آینده و امکانشناسی گذار. فصلنامه علمی پژوهشی رفاه اجتماعی، 6(25): 195-234.
42. عیسوی، چارلز (1362). تاریخ اقتصادی ایران (قاجاریه 1215 تا 1332 ق.). مترجم یعقوب آژند. تهران: گستره.
43. فرمانفرمائیان، عبدالعزیز و گروئن، ویکتور (1347). طرح جامع تهران (ج 1-5). تهران: سازمان برنامهوبودجه.
44. فوران، جان (1380). مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی. مترجم احمد تدین. تهران: رسا.
45. فیالکوف، یانکل (1383). جامعهشناسی شهر. ترجمه عبدالحسین نیکگهر. تهران: آگه.
46. محبوبی اردکانی، حسین (1357). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران (ج 2). تهران: دانشگاه تهران.
47. مرکز آمار ایران (1400) سالنامه آماری کشور (بخش امور قضائی).
48. مدنیپور، علی (1381). تهران، ظهور یک کلانشهر. مترجم حمید زرآزوند. تهران شرکت پردازش و برنامهریزی شهری.
49. ملکی زاوش، حسین (1370). تهران در گذرگاه تاریخ ایران. تهران: نگاه.
50. مرتضوی تبریزی، مسعود (1393). مهاجرت روستایان به شهرها و تأثیرات اقتصادی، سیاسی آن در دوران پهلوی دوم. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
51. نجمی، ناصر (1384). تهران قدیم. تهران: جانزاده.
52. هالیدی، فرد (1358). ایران: دیکتاتوری و توسعه. مترجمان علی طلوع و محسن یلفانی. تهران: علم.
53. یین، رابرت کی (1393). مورد پژوهی در تحقیقات اجتماعی. مترجم هوشنگ نایبی. تهران: نی.
54. Amenta, E. (2009). Making the most of an historical case study: Configuration, sequence, casing, and the US old-age pension movement. The Sage handbook of case-based methods, 351-366.
55. Bharier, J. (1972). The growth of towns and villages in Iran, 1900–66. Middle eastern studies, 8(1), 51-61.
56. Kornhauser, R. R. (1978). Social sources of delinquency. Chicago: University of Chicago Press.
57. Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon Schuster.
58. Pattillo, Mary and Robinson, John N. (2017). Poor Neighborhoods in the Metropolis. In Brady, David and Burton, Linda M. (eds.), The Oxford Handbook of the Social Science of Poverty. London: oxford press.
59. Sampson, R. J. (2006). Collective efficacy theory: Lessons learned and directions for future inquiry. Taking stock: The status of criminological theory, 15, 149-67.
60. Sampson, R. J. (2006). How does community context matter? Social mechanisms and the explanation of crime rates. The explanation of crime: Context, mechanisms, and development, 31-60.
61. Sampson, R. J. (2012). Great American city: Chicago and the enduring neighborhood effect. University of Chicago Press.
62. Shaw, C. R., & McKay, H. D. (1942). Juvenile delinquency and urban areas. Chicago: University of Chicago Press.
63. Skogan, W. G. (1992). Disorder and decline: Crime and the spiral of decay in American neighborhoods. Univ of California Press.
64. Wilson, W. J. (1987). The truly disadvantaged: The inner city, the underclass, and public policy. University of Chicago Press.
65. Zukin, S. (1980). A decade of the new urban sociology. Theory and Society, 9(4), 575-601.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
کلمات کلیدی
نشریه, مجلۀ علمی, مقالۀ علمی, مقالۀ پژوهشی, داوری، ارزیابی، کمیسیون نشریات، ارسال، دریافت، اصلاح، پذیرش، رَد، چاپ و انتشار
نشریه تحت قوانین Creative Commons Attribution-NonCommercial ۴.۰ International License (CC-BY-NC) منتشر میشود.
