مسائل اجتماعی ایران
نویسندگان گرامی، با توجه به انتقال به سامانۀ جدید نشریات، لازم است برای ورود به سامانه نسبت به دریافت رمز عبور اقدام نمایید. لطفاً با مراجعه به منوی ورود به سامانه و انتخاب گزینۀ «فراموشی رمز عبور» (Forgot Password)، اقدام به تنظیم مجدد رمز خود کنید.

توسعه‌گرایی و فقرزدایی در دولت‌های پنجم و ششم جمهوری اسلامی ایران

نویسندگان

فرشاد مؤمنی 1
نرجس‌خاتون اسعدی خلیلی 2
اکبر طالب‌پور 3
علی باصری 4

1 استاد گروه برنامه‌ریزی و توسعۀ اقتصادی، دانشکدۀ اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

2 دانشجوی دورۀ دکتری تخصصی جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

3 دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ علوم اجتماعی و اقتصاد، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

4 استادیار گروه مردم‌شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

10.61186/jspi.14.2.311
چکیده
یکی از ویژگی‌های برجستۀ دولت‌ها، توانایی در پیشبرد اهداف توسعۀ کشور به شکل همه‌جانبه و متوازن است که می‌تواند نتایج ارزشمندی در زمینۀ ارتقای کیفیت زندگی مردم و فقرزدایی داشته باشد. هدف پژوهش حاضر مطالعۀ الگوی توسعه‌گرایی دولت‌های پنجم و ششم جمهوری اسلامی و نقش آن در فقرزدایی است. این مطالعه با روش ترکیبی در دو گام شامل روش تحلیل محتوای کیفی و تحلیل محتوای کمّی انجام گرفته است. در گام نخست، از روش تحلیل محتوای کیفی و تکنیک تحلیل مضمون (تماتیک) برای بررسی الگوی توسعه‌گرایی دولت استفاده شد. بدین‌منظور با 17 نفر از خبرگان که به‌صورت هدفمند انتخاب شدند، مصاحبۀ عمیق نیمه‌ساختاریافته به عمل آمد که بر پایۀ یافته‌ها، دو بُعدِ تأکید بر نقش مردم در دولت و دولت متکی بر دیوانسالاری وبری و شش مؤلفه شناسایی شدند. در مرحلۀ تحلیل محتوای کمّی نیز عناوین خبری روزنامه اطلاعات به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین پایگاه‌های خبری دولت طی سال‌های 1368 تا 1376 (دورۀ هشت‌سالۀ دولت‌های پنجم و ششم) جستجو و بررسی شد. نتایج گویای آن بود که طی این سال‌ها ویژگی‌های متکی بر دیوان‌سالاری وبری، حجم زیادی از عناوین خبری دولت را به خود اختصاص داده؛ اما در زمینۀ جامعۀ مدنی و درآمیختگی دولت با آن کمتر سخن به میان رفته است. افزون بر آن، دولت صرفاً در توسعۀ اقتصادی کشور و برای دریافت کمک‌های مالی به‌منظور پیشبرد اهداف اقتصادی خود به مردم رجوع نموده است. همچنین، شاخص‌های اقتصادی در دورۀ موردبررسی حکایت از افزایش فقر داشت که می‌توان آن را با ضعف الگوی توسعه‌گرایی دولت مرتبط دانست. بر پایۀ نتایج، توسعه‌گرایی دولت‌های پنجم و ششم ناقص بوده که گسترش فقر طی سال‌های موردبررسی را در پی داشته است.

کلیدواژه‌ها

الگوی توسعه
دولت توسعه‌گرا
جامعۀ مدنی
دیوان‌سالاری
فقر

عنوان مقاله English

Developmentalism and poverty alleviation in the fifth and sixth governments of the Islamic Republic of Iran

نویسندگان English

Farshad Momeni 1
Narjes asaadi 2
akbar talebpoor 3
Ali Baseri 4
1 Professor, Development Economics, Allameh Tabatabai University, Iran (farshad.momeni@gmail.com)
2 PhD student, Department of Economic Sociology and Development, Islamic Azad University of Science and Research, Iran (sadinarges@yahoo.com)
3 Associate Professor, Department of Social Sciences, Faculty of Social Sciences and Economics, Alzahra University, Tehran, Iran (a.talebpour@alzahra.ac.ir)
4 Assistant Professor, Department of Anthropology, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran (baseidon@yahoo.com)
چکیده English

One of the prominent characteristics of governments is the ability to advance the country's development goals in a comprehensive and balanced way, which can bring valuable results in the field of improving people's quality of life and poverty alleviation. The purpose of the current research is to study the pattern of developmentalism of the fifth and sixth governments of the Islamic Republic and its role in poverty alleviation. This study was conducted with a two-step combined method, including qualitative content analysis and quantitative content analysis. In the first step, the method of qualitative content analysis and thematic analysis technique were used to examine the developmentalism pattern of the government. For this purpose, an in-depth semi-structured interview was conducted with 17 experts who were selected purposefully, and based on the findings, two dimensions of emphasis on the role of the people in the government and a government based on Weberian bureaucracy and six components were identified. In the quantitative content analysis stage, the news headlines of the newspaper "Ettela`at" as one of the main news bases of the government during the years 1368 to 1376 (the eight-year period of the fifth and sixth governments) were searched and analyzed. The results showed that during these years, the features that rely on Weberian bureaucracy have occupied a large amount of government news headlines; but in the field of civil society and the integration of the government with it, less has been said. In addition, the government has turned to the people only in the economic development of the country and to receive financial aid in order to advance its economic goals. Also, the economic indicators in the period under review indicated an increase in poverty, which can be related to the weakness of the government's development model. Based on the results, the developmentalism of the fifth and sixth governments was incomplete, which led to the spread of poverty during the years under review.

کلیدواژه‌ها English

Development model
Developmentalist government
Civil society
Bureaucracy
Poverty
ازکیا، مصطفی و احمدرش، رشید (1394). توسعه و مناقشات پارادایمی جدید (جلد دوم). تهران: دانشگاه آزاد اسلامی-واحد علوم و تحقیقات.
Abubakar, I. R. (2022). Multidimensional poverty among Nigerian households: Sustainable development implications. Social Indicators Research, 164(2), 993-1014. [DOI:10.1007/s11205-022-02963-0]
اندروز، مت؛ پریچت، لنت و وولکاک، مایکل (1398). توانمندسازی حکومت؛ شواهد، تحلیل عمل. ترجمه جعفر خیرخواهان و مسعود درودی. تهران: روزنه.
Braun, V. & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3, 77-10. [DOI:10.1191/1478088706qp063oa]
اسدی، زاهد؛ زاهدی مازندرانی، محمدجواد و ربیعی، علی (1400). تحلیل گفتمان رفاه و تأمین اجتماعی در دولتهای پس از انقلاب اسلامی. دوفصلنامه پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، 10(11)، 115-89.
Farid, M., & Li, H. (2021). Reciprocal engagement and NGO policy influence on the local state in China. VOLUNTAS: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, 32(3), 597-609. [DOI:10.1007/s11266-020-00288-5]
اوانز، پیتر (1380). توسعه یا چپاول: نقش دولت در تحول صنعتی. ترجمه عباس زندباف و عباس مخبر. تهران: طرح نو.
Forkuor, D., & Korah, A. (2022). NGOs and sustainable rural development: Experience from Upper West Region of Ghana. Environment, Development and Sustainability, 25, 351-374. [DOI:10.1007/s10668-021-02057-w]
افراسیابی، محمد؛ دامن‌کشیده، مرجان و رحیمی، رضا (1400). بررسی اثر تورم بر فقر با استفاده از مدل اقتصادسنجی و دیدگاه‌های قرآن کریم. فصلنامه اقتصاد و کسب‌وکار، 12(22)، 58-41.
Karlsson, M., & Vamstad, J. (2020). New deeds for new needs: Civil society action against poverty in Sweden. VOLUNTAS: International Journal of Voluntary and Nonprofit Organizations, 31(5), 1025-1036. [DOI:10.1007/s11266-018-9964-3]
سازمان برنامه‌وبودجه (1372). برنامه مبارزه با فقر. تهران: سازمان برنامه‌وبودجه.
Kim, S. G., & Hong, J. (2022). The government-civil society relationship in korean international development cooperation from a historical perspective. Singapore: Palgrave Macmillan. [DOI:10.1007/978-981-16-4601-0_10]
بزازان، فاطمه؛ قاسمی، عبدالرسول؛ راغفر، حسین و حسنوند، صدیقه (1394). بررسی کارآیی سیاست‌های دولت در کاهش فقر در ایران. تحلیل‌های اقتصادی توسعه ایران، 3(8)، 32-9.
Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation. John Wiley & Sons.
پروانه، محمود (1394). نقد گفتمان دولت سازندگی مبتنی بر گفتمان سیاسی امام خمینی (ره). اندیشنامه ولایت، 1(1)، 119-87.
Mukaila, R., Falola, A., Akanbi, S. U. O., Aboaba, K. O., & Obetta, A. E. (2022). Drivers of Poverty among Rural Women in Nigeria: Implication for Poverty Alleviation and Rural Development. Journal of Rural and Community Development, 17(1).
پوراصغر سنگاچین، فرزام و رمضانی، جواد (1395). توانمندسازی و کاهش فقر. تهران: کریم‌خان زند.
Sénit, C. A. (2020). Leaving no one behind? The influence of civil society participation on the Sustainable Development Goals. Environment and Planning C: Politics and Space, 38(4), 693-712. [DOI:10.1177/2399654419884330]
پورعزت، علی‌اصغر و نجابت، انسیه (1391). بررسی خط‌مشی‌های فقرزدایی و رتبه‌بندی آن‌ها. رفاه اجتماعی، 12(46)، 318-299.
Thorbecke, E., & Ouyang, Y. (2022). Towards a virtuous spiral between poverty reduction and growth: Comparing sub Saharan Africa with the developing world. World Development, 152, 105776. [DOI:10.1016/j.worlddev.2021.105776]
پیرانی، شهرام؛ شمس‌الدین، صادق و اخوان کاظمی، مسعود (1394). بررسی تطبیقی توسعه‌گرایی در دولت سازندگی و مقایسه آن با روند توسعه کره جنوبی. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 3(12)، 1675-1658.
Wardana, W., diwanegara, R., prisandy, R. F., & rohim, A. (2023). Does financial development alleviate poverty? Empirical evidence from indonesia. Journal of developing economies, 8(1). [DOI:10.20473/jde.v8i1.44648]
چانگ، هاجون (1388). دولت توسعه‌گرا، ترجمه آرش. اسلامی و میثم قاسم‌نژاد. تهران: مرکز مطالعات تکنولوژی دانشگاه صنعتی شریف، چاپ کامیاب.
Zhang, X., Sun, Y., Gao, Y., & Dong, Y. (2022). Paths out of poverty: Social entrepreneurship and sustainable development. Frontiers in Psychology, 13, 1062669. [DOI:10.3389/fpsyg.2022.1062669]
حاجی‌ناصری، سعید؛ یارخی جوشقانی، حسینعلی و شیخ سرایی، نجف (1401). تحلیل گفتمان رابطه دولت و طبقات اجتماعی در دولت سازندگی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 12(44)، 21-1.
Zhu, Y., Bashir, S., & Marie, M. (2022). Assessing the relationship between poverty and economic growth: does sustainable development goal can be achieved? Environmental Science and Pollution Research, 29(19), 27613-27623. [DOI:10.1007/s11356-021-18240-5]
حسینی‌نژاد، سیدمرتضی و اقتصادیان، محمدرضا (1394). ارزیابی عملکرد برنامه‌های توسعه در موردکاهش فقر با استفاده از روش «سلطه تصادفی». فصلنامه پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، 13(36)، 61-33.
حیدری، خلیل؛ خداداد کاشی، فرهاد و باقری، فریده (1384). برآورد خط فقر در ایران طی سال‌های 1379-1363. رفاه اجتماعی، 4(17)، 160-134.
راغفر، حسین و ابراهیمی، زهرا (1386). فقر در ایران طی سال‌های ۱۳۸۳-۱۳۶۸. رفاه اجتماعی، 6(24)، 82-55.
روزنامه اطلاعات (1376-1368). آرشیو شماره‌های منتشرشده بین سال‌های 1368 الی 1376.
سایت بانک مرکزی ایران. https://www.cbi.ir
سایت مرکز آمار ایران. https://amar.org.ir
سیفی، عبدالرضا و ساعی، احمد (1401). دولت توسعه‌گرا و فقر. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(9)، 32-2.
شورچی، حافظ (1395). مقایسه رویکرد توسعه ای دولت ها در جمهوری اسلامی ایران (1392-1376). رساله دکتری، دانشگاه علامه طباطبایی.
شیرعلی، اسماعیل (1399). سیاست‌های تعدیل ساختاری در دولت سازندگی و شاخص‌های فلاکت اقتصادی در ایران، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 3(11)، 214-189.
صادقی، رحمت‌الله (1378). هاشمی‌رفسنجانی در بوته نقد (نگاهی به آیینه مطبوعات). تهران: گفتمان.
عبداللهی، محسن و بشیری‌موسوی، مهشید (1394). نقش سازمان‌های جامعه مدنی در فقرزدایی. رفاه اجتماعی، 15(59)، 32-7.
عنبری، موسی (1390). جامعه‌شناسی توسعه. تهران: سمت.
فوکویاما، فرانسیس (1400). نظم و زوال سیاسی. ترجمه رحمان قهرمان‌پور. تهران: روزنه.
گریفین، کیت (1375). راهبردهای توسعه اقتصادی. ترجمه حسین راغفر و محمدحسین هاشمی. تهران: نشر نی.
گزارش تحقیقاتی بانک جهانی (1379). معجزه آسیای شرقی، مترجم محمدتقی بانکی. تهران: سروش.
محمودی، وحید (1381). اندازه‌گیری فقر در ایران. پژوهشنامه بازرگانی، 6(24)، 57-27.
میرسپاسی، ناصر (1378). نگرش راهبردی بر نظام اداری و توسعه. نشریه مدیریت دولتی، 43، 7-5.
نعمتی‌میری، فرامرز؛ شیرزادی، رضا و صدیق، میرابراهیم (1400)، تبیین عملکرد و مقایسه دولت سازندگی و دولت عدالت‌محور بر شکاف طبقاتی. علوم سیاسی، 17(57)، 150-128.

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار 18 خرداد 1405