دانشگاه خوارزمی مسائل اجتماعی ایران 6933-2476 17 2 2026 07 23 From Problematization to Governmentality: A Critical Re-reading of the Academic Literature on Ethnicity in Iran از مسئله‌مندسازی تا حکومت‌مندی: بازخوانی انتقادی ادبیات قومیت در ایران 89 128 11702 10.22034/jspi.2026.11702 FA پژمان برخورداری دانشگاه خوارزمی رضا صفری شالی دانشگاه خوارزمی 0000-0003-3095-0819 کرم حبیب‌پور گتابی دانشگاه خوارزمی 0000-0002-5691-8641 آرش حیدری دانشگاه علم و فرهنگ Journal Article 2026 05 23 Over the past two decades, the academic literature on ethnicity in Iran has become a major field of inquiry across sociology, political science, history, and cultural studies. Despite this growing body of scholarship, little attention has been paid to the literature itself as an object of critical inquiry or to how ethnicity has been constituted as an object of knowledge within Iranian academic literature. Adopting a critical paradigm, this study employs a critical qualitative literature review to examine 52 Persian-language scholarly articles on ethnicity published between 2001 and 2025. The analysis draws on Michel Foucault’s conceptual framework, as developed through Mitchell Dean’s interpretation, and is organized around three analytical dimensions: problematization, governmentality, and the history of the present. The findings show that, most studies operate within a shared regime of problematization in which ethnicity is primarily understood through the lenses of national security, development, national cohesion, and the management of social difference. Furthermore, the literature mobilizes security, developmental, and integrative governmental rationalities and employs technologies of knowledge—including identity measurement, population classification, and policy-oriented analysis—to transform ethnicity into an object of knowledge, regulation, and intervention. Although many studies draw upon historical materials, they largely remain confined within a presentist horizon and pay limited attention to the historical conditions that made ethnicity possible as a category of knowledge and governance. The article argues that the Iranian academic literature on ethnicity is not merely a reflection of ethnic realities but also an active participant in producing and stabilizing regimes of knowledge and governmentality surrounding ethnicity. ادبیات دانشگاهی قومیت در ایران طی دو دههٔ اخیر به یکی از حوزه‌های مهم پژوهش در جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، تاریخ و مطالعات فرهنگی تبدیل شده است. با وجود گسترش این مطالعات، کم‌تر پژوهشی خود این ادبیات را به‌مثابهٔ موضوع تحلیل انتقادی قرار داده و به این پرسش پرداخته است که «قومیت» چگونه در دانش دانشگاهی ایران به مسئله‌ای برای شناخت، تبیین و مداخله تبدیل شده است. پژوهش حاضر در پارادایم انتقادی و با بهره‌گیری از روش مرور انتقادی کیفی انجام شده است. داده‌های پژوهش از تحلیل ۵۲ مقالهٔ علمی فارسی‌زبان منتشرشده در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۴ به‌دست آمده و تحلیل متون با اتکا به چارچوب مفهومی میشل فوکو و خوانش میشل دین و بر پایهٔ سه بُعد مسئله‌مندسازی، حکومت‌مندی و تاریخ اکنون سامان یافته است. تحلیل داده‌ها نشان داد که بخش عمدهٔ مطالعات از رژیم مشترکی از مسئله‌مندسازی پیروی می‌کنند که قومیت را عمدتاً در نسبت با امنیت، توسعه، انسجام ملی و مدیریت تفاوت‌ها قابل‌رؤیت می‌سازد. همچنین، این ادبیات از خلال عقلانیت‌های امنیتی، توسعه‌ای و انسجام‌گرا و با بهره‌گیری از تکنولوژی‌های دانایی همچون سنجش هویت، طبقه‌بندی جمعیت‌ها و توصیه‌های سیاستی، قومیت را به اُبژه‌ای برای شناخت، تنظیم و مداخلهٔ حکمرانی تبدیل می‌کند. افزون‌براین، بسیاری از مطالعات، علی‌رغم استفاده از داده‌های تاریخی، در افق اکنون‌گرایانه باقی مانده و کم‌تر به شرایط تاریخی امکان ظهور خود مقولهٔ قومیت توجه کرده‌اند. بر این اساس، مقاله استدلال می‌کند که ادبیات دانشگاهی قومیت در ایران صرفاً بازتاب‌دهندهٔ واقعیت‌های قومی نیست، بلکه خود در تولید و تثبیت رژیم‌های دانایی و حکمرانی دربارهٔ قومیت مشارکت دارد.

https://jspi.khu.ac.ir/article_11702_239786e7cc274460b889c47f6dcdc2f3.pdf